Khủng hoảng năng lực và sự thay đổi nhanh của kỹ năng trong kỷ nguyên số
Tự động hóa và AI đang định hình lại thị trường lao động toàn cầu. Theo LinkedIn (2025), đến năm 2030, ước tính 70% kỹ năng trong phần lớn nghề nghiệp sẽ thay đổi, chủ yếu do tác động của AI. Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) cũng dự đoán 59% lực lượng lao động toàn cầu sẽ cần được đào tạo lại để thích ứng với các nhu cầu mới của thị trường. Hơn một nửa người lao động được khảo sát thừa nhận rằng kỹ năng của họ hiện tại sẽ nhanh chóng lỗi thời (theo Global Labor Market Conference, 2025).
Người lao động trên 30 thường được kỳ vọng đã có nhiều kinh nghiệm, thu nhập từ khá đến cao, nhưng đồng thời phải liên tục chứng minh giá trị để cạnh tranh với lớp trẻ – được xem là linh hoạt và học hỏi nhanh hơn. Nhiều người vướng tâm lý “khủng hoảng tuổi 35” khi nhiều nhà tuyển dụng giới hạn độ tuổi ứng viên, và xã hội mong đợi họ đã nắm giữ các vị trí cao như quản lý hoặc chuyên gia. Điều này càng làm tăng tâm lý lo ngại: nếu không thể thăng tiến, họ có thể bị đào thải.
Theo Bản tin Thị trường Lao động quý I/2025 (Bộ Nội vụ), 43% người tìm việc tại Việt Nam thuộc nhóm 30–39 tuổi, xuất phát từ nhiều động cơ khác nhau chứ không chỉ do thất nghiệp. Thiếu cơ hội thăng tiến, hạn chế cơ hội làm việc quốc tế, thiếu chương trình đào tạo và phát triển, chênh lệch kỳ vọng về lương thưởng, và thiếu linh hoạt về thời gian làm việc là 5 nguyên nhân chính khiến nhóm này có ý định chuyển việc (Michael Page, 2025).
Bên cạnh các yêu cầu công việc ngày càng cao, họ còn phải cân đối thêm những trọng trách ngoài đời sống như chăm sóc gia đình, quản lý tài chính, phát triển cá nhân, hay duy trì sức khỏe. Khi họ cùng lúc phải ưu tiên nhiều vai trò khác nhau, không ít người rơi vào trạng thái quá tải.
Góc nhìn người trong cuộc
Anh Hậu (40 tuổi, thầy giáo), chia sẻ rằng công nghệ có ảnh hưởng tới nghề nghiệp, cũng như cách tiếp cận trong công việc của mình. “Công nghệ thay đổi và cập nhật rất nhanh, khả năng thích ứng của mình chậm hơn các bạn trẻ, nên mình phải đầu tư nhiều thời gian và công sức để bắt kịp”.
Anh kể, “Mình phải đi trước, để còn hướng dẫn cho các em học sinh. Tốc độ học sinh cập nhật AI cũng rất nhanh, tuy nhiên, lời giải của AI chưa chắc đã đúng. Hơn thế nữa, câu trả lời của AI đưa ra đã phù hợp với bài các em đã học, theo khả năng hiện tại của các em hay chưa, v.v nên mình càng phải học để định hướng cho các em một cách chính xác”.
Chia sẻ từ chị X (44 tuổi, biên tập viên), mới đầu khi biết về sự phát triển công nghệ, chị có lo lắng vì biết chắc chắn nó sẽ thay đổi sức lao động của mình. Nhưng không vì “sợ cái mình không biết”, chị cố gắng sử dụng AI trong công việc hàng ngày. Chị tập dùng từ những tác vụ nhỏ nhất, ví dụ như nhập thông tin để AI vẽ thử infographic (đồ họa thông tin) hay những câu lệnh eExcel.
Chị X cũng chia sẻ thêm, chị cảm thấy khó hiểu khi mọi người có định kiến với người lớn tuổi về tốc độ học hỏi và cách làm việc. Chị cho rằng “có sẵn định kiến là rào cản để phối hợp với nhau”. Và không chỉ nhà tuyển dụng hay người trẻ có định kiến với lao động lớn tuổi, mà chính người trong ngành, cùng giới, cùng lứa tuổi lại có suy nghĩ đó. Chính vì suy nghĩ “người lớn tuổi khó học, khó phát triển” tạo nên tâm lý ngại học và ngại sai ở người lao động lớn tuổi.
Có thể nói, đây là thời điểm để người lao động nhìn lại chính mình, về những ưu tiên trong cuộc sống và hành trình phát triển nghề nghiệp. Nhìn nhận đúng khả năng học hỏi của bản thân, cũng như chuẩn bị cho mình tâm thế sẵn sàng chuyển đổi để thích nghi với thị trường lao động liên tục biến động.
Giải pháp
Hiểu hành trình phát triển sự nghiệp của mỗi cá nhân là vòng xoắn ốc
Một ẩn dụ phù hợp cho hành trình phát triển sự nghiệp là vòng xoắn ốc. Thay vì di chuyển trên một đường thẳng, mỗi cá nhân trải qua nhiều giai đoạn lên – xuống, học hỏi, điều chỉnh và thích nghi giữa thị trường lao động luôn biến động. Đôi khi, sau một đỉnh sự nghiệp là đường đi xuống. Đây có thể là giai đoạn người đi làm tự chuyển hướng, hoặc do những thay đổi bất ngờ trong thị trường lao động. Điều này đòi hỏi sự linh hoạt và khả năng thích nghi với tình huống và cơ hội mới của mỗi cá nhân.
Chuyên gia Hướng nghiệp Phoenix Ho chia sẻ: “Theo kinh nghiệm lâm sàng và theo nghiên cứu trong lĩnh vực phát triển nghề nghiệp, khi người lao động ở điểm trầm, họ cần phải hành động khôn ngoan để thoát khỏi tình trạng đó.” (Tham khảo: Phát triển vòng xoắn ốc trong nghề nghiệp)
Hiểu hành trình phát triển sự nghiệp của mỗi cá nhân là vòng xoắn ốc
Việc bắt đầu lại ở tuổi sau 30 không có nghĩa là trở về vạch xuất phát, mà là tiếp nối từ nền tảng và kinh nghiệm đã tích lũy. Một hướng tiếp cận khác là nhìn nhận lại chính mình qua bốn rễ cây nghề nghiệp: sở thích, năng lực, tính cách và giá trị nghề nghiệp theo Mô hình lý thuyết cây nghề nghiệp. (Tham khảo: Cây nghề nghiệp – Các câu hỏi gợi ý)
Theo mô hình Cầu vồng cuộc sống và nghề nghiệp, ở mỗi thời điểm, người lao động có thể đồng thời đảm nhận nhiều vai trò khác nhau. Bạn cần phải sáng suốt gọi tên giai đoạn cuộc đời bạn đang đi qua cùng vai trò bạn cần tập trung để phát triển. Khi đã xác định những điều này, bạn sẽ ít lung lay khi nhìn thấy những con đường phát triển khác mình cũng như tỉnh táo trước những định kiến áp đặt lên cuộc sống của bạn. (Tham khảo: 5 giai đoạn, 8 vai trò – Bạn đang ở đâu trong Cầu vồng Cuộc sống, Nghề nghiệp? Phát triển vòng xoắn ốc trong nghề nghiệp)
Tham khảo Kênh sức khỏe nghề nghiệp của Sông An
Thay vì loay hoay đi một mình, bạn có thể tìm thêm sự trợ giúp từ các công cụ trắc nghiệm, bài viết, podcast,… hoàn toàn miễn phí trên Kênh Sức khỏe nghề nghiệp của Sông An. Đây là nơi giúp bạn giải mã những khó khăn nghề nghiệp và xây dựng các thói quen cần thiết trên hành trình phát triển sự nghiệp của mình.
Dù hành trình có nhiều thách thức, mỗi cá nhân không hề đơn độc trên con đường phát triển nghề nghiệp của mình. Thay vì loay hoay đi một mình, bạn có thể tham gia chia sẻ và hỏi lời khuyên từ các chuyên viên hướng nghiệp trong cộng đồng Vững tâm đi làm. Đây là không gian an toàn, nơi bạn có thể lắng nghe, chia sẻ và tìm thấy sự đồng cảm từ những người cùng trải nghiệm, bất kể bạn đang ở độ tuổi hay giai đoạn nào trong cuộc sống.
Nguồn thông tin bài viết:
- LinkedIn Economic Graph. (2025, January). Work Change Report: AI is Coming to Work. LinkedIn.
- Michael Page. (2025). Talent Trends 2025 Report Vietnam. Michael Page Asia Pacific.
- Unleash. (n.d.). The majority of workers think their skills will become obsolete in the next five years, says GLMC.
- VnExpress. (2025, May). Gần 43% lao động đi tìm việc thuộc nhóm U40.
- World Economic Forum. (2025). The Future of Jobs Report 2025. World Economic Forum.
Bài viết liên quan: