Tác giả: Itamar Gati và Moshe Tatar
Trường hợp của Claire
Claire là một cử nhân ngành kinh tế 23 tuổi, vừa nhận được hai lời mời làm việc hấp dẫn: một vị trí cố vấn đầu tư và một vị trí chuyên viên phân tích tại một công ty công nghệ cao. Cô đã tìm đến trung tâm hướng nghiệp của trường và chia sẻ với Karen, chuyên viên hướng nghiệp rằng cô đơn giản “cảm thấy phù hợp” với vị trí cố vấn đầu tư. Karen lúc này đang đối mặt với một tình huống quen thuộc trong tham vấn hướng nghiệp: Cô nên tin tưởng bao nhiêu phần trăm vào trực giác của thân chủ khi đưa ra quyết định?
Trực giác, thường được gọi là “cảm giác mách bảo”, là một dạng nhận biết mà không cần đến suy luận có ý thức (Epstein, 2010; Kahneman, 2002). Trực giác dựa trên những tri thức được tích lũy một cách tự động, thường nằm ngoài nhận thức có ý thức, và có thể xuất hiện dưới dạng ấn tượng nhanh chóng, từ đó ảnh hưởng đến các phán đoán và quyết định của con người (Betsch, 2008). Dù trong những vấn đề thường nhật hay các lựa chọn quan trọng của cuộc đời, trực giác thường đóng vai trò định hướng quyết định của cá nhân, đôi khi một cách ngầm ẩn, đôi khi một cách rõ ràng.
Trực giác và một mô hình ra quyết định nghề nghiệp
Gati và Asher (2001) đã giới thiệu mô hình PIC – Prescreening (Sàng lọc ban đầu), In-Depth Exploration (Khám phá chuyên sâu), và Choice (Lựa chọn) như một khung ra quyết định nghề nghiệp. Mô hình PIC cung cấp một cách tiếp cận có hệ thống nhằm thu thập, phân tích và tích hợp thông tin. Krieshok (1998) cho rằng phần lớn thông tin mà cá nhân xử lý khi cân nhắc các lựa chọn nghề nghiệp không đạt đến mức nhận thức có ý thức, từ đó tạo điều kiện để trực giác ảnh hưởng đến quá trình ra quyết định. Theo đó, trực giác có thể đóng vai trò ở từng giai đoạn trong quy trình PIC.
Tập trung vào giai đoạn Lựa chọn (Choice), các nhà nghiên cứu gần đây đã phân tích mức độ tương thích giữa lựa chọn ưu tiên theo trực giác của thân chủ và kết quả từ quy trình ra quyết định có cấu trúc mang tên Compare & Choose (So sánh & Lựa chọn) (Gati và cộng sự, 2025). Trong nghiên cứu này, những cá nhân đang lựa chọn giữa một số phương án nghề nghiệp tiềm năng đã sử dụng một hệ thống hỗ trợ ra quyết định trực tuyến miễn phí, giúp họ đánh giá mức độ phù hợp của từng lựa chọn dựa trên những gì họ mong muốn, coi trọng và cảm thấy bản thân có khả năng thực hiện. Công cụ Compare & Choose (C&C) sẽ chấm điểm từng lựa chọn để xem lựa chọn nào hợp với bạn nhất.
Các nhà nghiên cứu muốn biết liệu cảm nhận trực giác của thân chủ có trùng khớp với điểm số phù hợp tổng thể của từng lựa chọn nghề nghiệp hay không. Để làm điều đó, họ so sánh danh sách các lựa chọn nghề nghiệp mà thân chủ cân nhắc với điểm số phù hợp của từng lựa chọn. Trong quá trình so sánh này, họ sử dụng ba cách mà trực giác thường thể hiện trong thực tế:
- Trực giác ngầm: phương án mà thân chủ vô tình liệt kê đầu tiên.
- Trực giác rõ ràng: phương án mà thân chủ cho là phù hợp nhất dựa trên cảm nhận khi được hỏi trực tiếp.
- Mức độ tự đánh giá về việc tin tưởng vào trực giác: thân chủ có tự đánh giá rằng họ thường tin vào “cảm giác mách bảo” của mình khi đưa ra quyết định nghề nghiệp hay không.
Những phát hiện chính và hàm ý
Thay vì xem trực giác là đúng hay sai, các nhà nghiên cứu tập trung vào việc xem trực giác trùng khớp với kết quả từ quá trình so sánh có cấu trúc đến mức nào.
Mức độ tương thích giữa trực giác ngầm, trực giác rõ ràng và kết quả từ công cụ C&C trong các lựa chọn cuối cùng mang lại nhiều thông tin giá trị và có ý nghĩa thực tiễn. Cụ thể, đối với trực giác ngầm, đa số người tham gia (59%, cao hơn mức ngẫu nhiên) đã liệt kê đầu tiên chính phương án mà sau đó C&C xác định là phù hợp nhất. Điều này cho thấy rằng thứ tự liệt kê tự nhiên ban đầu cũng có thể chứa những thông tin đáng giá. Vì vậy, chuyên viên hướng nghiệp có thể khuyến khích thân chủ giải thích lý do tại sao họ lại đặt phương án đó lên đầu tiên.
Đối với trực giác rõ ràng, 74% người tham gia đã xác định được một phương án mà họ cảm thấy phù hợp nhất theo trực giác. Và đối với 60% trong số các trường hợp đó, lựa chọn này cũng là phương án được C&C đánh giá là phù hợp nhất. Điều này cho thấy rằng một câu hỏi trực tiếp như “Phương án nào khiến bạn cảm thấy đúng nhất?” có thể giúp người tham gia đưa ra câu trả lời nhanh chóng và thường khá hữu ích—dù không phải lúc nào cũng đúng với tất cả mọi người khi ra quyết định nghề nghiệp.
Cuối cùng, về mức độ tương thích giữa trực giác ngầm, trực giác rõ ràng và kết quả từ C&C, có 44% người tham gia cho thấy sự tương thích hoàn toàn giữa cả hai dạng trực giác và kết quả của C&C, trong khi 29% khác chỉ tương thích với trực giác rõ ràng.
Khi trực giác ngầm và trực giác rõ ràng không trùng nhau, điểm số phù hợp từ C&C có thể được dùng như một cơ sở rõ ràng để hỗ trợ ra quyết định. Cấu trúc này cũng hữu ích trong trường hợp có sự khác biệt giữa trực giác của thân chủ và trực giác của chuyên viên hướng nghiệp .
Một số xu hướng đáng chú ý khác cũng được ghi nhận:
- Trong nhiều trường hợp, phương án mà thân chủ liệt kê đầu tiên sau đó cũng là phương án được đánh giá phù hợp nhất theo quá trình so sánh có cấu trúc.
- Khi được hỏi trực tiếp, đa số thân chủ có thể xác định một lựa chọn mà họ “cảm thấy đúng nhất”, và lựa chọn này thường trùng với kết quả từ Compare & Choose.
- Các bài tự đánh giá của thân chủ (ví dụ: “Tôi có dùng trực giác khi ra quyết định nghề nghiệp”) cho thấy họ có xu hướng dựa vào trực giác, nhưng không phản ánh độ chính xác hay giá trị thực tế của trực giác đó.
- Mức độ tự đánh giá về việc tin tưởng vào trực giác không liên quan đến việc lựa chọn theo trực giác có trùng với kết quả từ so sánh có cấu trúc hay không.
Điều này có ý nghĩa gì đối với chuyên viên hướng nghiệp
Các lựa chọn dựa trên trực giác rõ ràng có chứa thông tin nhất định. Chúng có thể là điểm khởi đầu hữu ích và mở ra những cuộc trao đổi sâu sắc, ý nghĩa với thân chủ.
Tuy nhiên, trực giác cũng có thể gây sai lệch. Trong nghiên cứu của Gati và cộng sự (2025), có 40% người tham gia chọn phương án đầu tiên hoặc phương án họ cảm thấy phù hợp nhất theo trực giác, nhưng phương án này lại khác với lựa chọn được đánh giá là tốt nhất theo Compare & Choose (C&C), dù tất cả thông tin đều do chính họ cung cấp. Khi trực giác và kết quả từ C&C trùng nhau, sự tự tin của thân chủ trong quyết định của mình có xu hướng tăng lên. Ngược lại, khi hai yếu tố này không khớp, sự khác biệt đó trở thành cơ hội để chuyên viên hướng nghiệp hỗ trợ thân chủ hiểu rõ nguyên nhân, và khi cần, khuyến khích họ điều chỉnh lại các thông tin đầu vào trong C&C sau khi đã khám phá kỹ hơn các lựa chọn.
Những kết quả này cho thấy chuyên viên hướng nghiệp nên cẩn trọng khi diễn giải cảm nhận trực giác của thân chủ, và cần kiểm chứng lại bằng các công cụ ra quyết định có cấu trúc như Compare & Choose.
Phản hồi với trực giác của Claire
Karen nên phản hồi với trực giác của Claire như thế nào? Với công cụ và cách tiếp cận đúng, các chuyên viên hướng nghiệp thường có khả năng đánh giá các lựa chọn dựa trên trực giác tốt hơn chính thân chủ. Trực giác, bao gồm cả trực giác ngầm (ví dụ: thứ tự liệt kê) và rõ ràng (ví dụ: “hãy chọn phương án bạn cảm thấy đúng nhất”) đều có giá trị nhưng cần được kiểm chứng. Việc khuyến khích thân chủ diễn đạt rõ ràng cảm nhận trực giác của mình và so sánh chúng với kết quả từ các công cụ ra quyết định có cấu trúc như C&C có thể giúp họ hiểu rõ hơn về nhu cầu, mong muốn và khả năng của bản thân.
Khi kết quả từ các cách tiếp cận khác nhau có sự tương thích, sự nhất quán đó nên được ghi nhận và củng cố. Khi chúng không trùng khớp, sự khác biệt này không nên bị xem là dấu hiệu cảnh báo hay loại trừ, mà nên được coi là cơ hội để khám phá sâu hơn. Thông qua quá trình này, chuyên viên hướng nghiệp có thể tận dụng trải nghiệm và trực giác của thân chủ, đồng thời kiểm chứng những cảm nhận đó bằng hệ thống hỗ trợ ra quyết định nghề nghiệp. Công cụ Compare & Choose không nhằm thay thế trực giác; thay vào đó, nó nên được xem như một “lưới an toàn” đáng tin cậy, giúp làm rõ quyết định và giảm khả năng hối tiếc về sau.
Tham khảo
Betsch, T. (2008). The nature of intuition and its neglect in research on judgment and decision making. In H. Plessner, C. Betsch, & T. Betsch (Eds.), Intuition in judgment and decision making (pp. 3–22). Lawrence Erlbaum.
Epstein, S. (2010). Demystifying intuition: What it is, what it does, and how it does it. Psychological Inquiry, 21(4), 295–312. https://doi.org/10.1080/1047840X.2010.523875
Gati, I., & Asher, I. (2001). The PIC model for career decision making: Prescreening, in-depth exploration, and choice. In F. T. Leong & A. Barak (Eds.), Contemporary models in vocational psychology (pp. 7–54). Erlbaum.
Gati, I., Izrailevitch, V., & Tatar, M. (2025). Clients’ intuitions in career decision making: Should career counselors trust them? Journal of Career Assessment, 33(3), 549–568. https://doi.org/10.1177/10690727241287532
Kahneman, D. (2002). Maps of bounded rationality: A perspective on intuitive judgment and choice. Nobel Prize Lecture, 8, 351–401.
Krieshok, T. S. (1998). An anti-introspectivist view of career decision making. The Career Development Quarterly, 46(3), 210–229. https://doi.org/10.1002/j.2161-0045.1998.tb00697.x
Thông tin tác giả
Itamar Gati, PhD, là Giáo sư Samuel và Esther Melton (Danh dự) tại Đại học Hebrew Jerusalem, đồng thời là một học giả được quốc tế công nhận trong lĩnh vực ra quyết định nghề nghiệp suốt vòng đời. Công trình của ông tập trung vào việc phát triển các mô hình lý thuyết và công cụ thực tiễn nhằm giúp cá nhân đưa ra những quyết định nghề nghiệp và cuộc sống hiệu quả và có cơ sở hơn. Ông là người đứng đầu nhóm phát triển trang web www.cddq.org — một dịch vụ công miễn phí hỗ trợ ra quyết định nghề nghiệp. Trang web cung cấp nhiều công cụ đánh giá, bao gồm Bảng hỏi Khó khăn trong Ra quyết định Nghề nghiệp (được sử dụng tại 75 quốc gia) và các bảng hỏi về định hướng giáo dục bậc đại học và công việc. Tiến sĩ Gati từng là thành viên Ban Biên tập của Career Development Quarterly và tham gia Ủy ban Nghiên cứu của NCDA. Ông là Fellow của cả NCDA và APA, đồng thời là người nhận Giải thưởng Thành tựu Trọn đời của NCDA. Tại Israel, ông đã được trao Giải thưởng Landau về Nghiên cứu Giáo dục và Giải thưởng Đổi mới Kaye. Bạn có thể liên hệ với ông qua email: Itamar.gati@mail.huji.ac.il.
Moshe Tatar, PhD, là Giáo sư Anna Lazarus tại Trường Giáo dục thuộc Đại học Hebrew Jerusalem, và trước đây từng giữ chức Giám đốc Seymour Fox của Trường Giáo dục. Ông được bổ nhiệm làm Giáo sư Danh dự tại Khoa Tâm lý học của Đại học Công giáo Giáo hoàng Peru, đồng thời nhận Giải thưởng Michael Milken cho thành tích xuất sắc bền bỉ trong giảng dạy tại Đại học Hebrew. Trong thời gian học sau đại học, ông từng làm giáo viên trung học và chuyên viên tham vấn học đường. Tiến sĩ Tatar đã đảm nhiệm các vị trí học giả thỉnh giảng tại Đại học North Carolina tại Greensboro, Đại học Complutense Madrid, và Đại học Almería (Tây Ban Nha). Hoạt động giảng dạy và nghiên cứu của ông tập trung vào tham vấn học đường và tâm lý học, giáo dục và tham vấn đa văn hóa — đặc biệt với người nhập cư và các nhóm thiểu số — cùng với hành vi và thái độ tìm kiếm sự hỗ trợ của thanh thiếu niên. Ông đã công bố nhiều công trình trên các tạp chí uy tín và trình bày nghiên cứu của mình tại hơn 120 hội thảo và hội nghị quốc tế. Bạn có thể liên hệ với ông qua email: moshe.tatar@mail.huji.ac.il.
Người dịch: Cẩm Thanh
Biên tập: Hồ Lan
Nguồn bài viết: Link
Photo by Vitaly Gariev on Unsplash
Bài viết liên quan: