Nhà nghiên cứu Nhân loại học độc lập

1. Thông tin cơ bản

• Tuổi: 31
• Giới tính: Nam
• Số năm kinh nghiệm ở ngành nghề này: 10 năm
• Trình độ học vấn và chuyên ngành: Thạc sĩ, chuyên ngành Nhân loại học, trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Số giờ làm hằng tuần: linh hoạt, trung bình là 35 – 45 tiếng
• Loại hình & quy mô công ty: Làm độc lập

2. Trách nhiệm chính của anh/chị ở công việc hiện tại là gì? Công việc này đem lại giá trị gì cho tổ chức, cho các bên liên quan?

Công việc chính của tôi xoay quanh việc thu thập dữ liệu điền dã, nghĩa là trực tiếp sống và làm việc cùng với cộng đồng người dân để tìm hiểu về đời sống của họ. 

Sau đó, tôi sẽ tổng kết các kết quả nghiên cứu vào báo cáo để đưa ra các góp ý về mặt chính sách cho các bên liên quan.

3. Anh/chị bắt đầu vào nghề như thế nào? Vì sao anh/chị chọn con đường này?

Mọi chuyện bắt đầu vào năm tôi khoảng 19-20 tuổi. Trong một lần đi nhà sách, tình cờ “lụm” được cuốn sách “Chúng tôi ăn rừng” của Georges Condominas, tôi mới biết đến ngành Nhân học. Vì đam mê phiêu lưu và tò mò về văn hóa, tôi đã quyết định bỏ học ngành Kinh tế và thi đại học lại để đăng ký vào ngành này.

Quyết định đó lúc bấy giờ bị người thân ngăn cản gay gắt và bạn bè cười chê. Tuy nhiên, tôi vẫn kiên quyết theo đuổi đam mê. Sau khi tốt nghiệp, tôi làm việc tại một viện nghiên cứu tư nhân, nhưng sau đó chuyển sang làm nghiên cứu độc lập vì cảm thấy môi trường tổ chức hạn chế khả năng nghiên cứu của mình. 

Đời không phải lúc nào cũng đẹp như phim ảnh. Nhìn lại chặng đường đã đi qua, tôi thấy trong mình tồn tại nhiều mâu thuẫn. Nghề này mang đến không ít khổ sở, thế nhưng, sau tất cả, tôi nhận ra mình không thể sống thiếu niềm đam mê này.

4. Một ngày làm việc tiêu biểu của anh/chị như thế nào?

Lịch trình của tôi thay đổi tùy thuộc vào việc tôi có đang đi điền dã hay không:

• Nếu đi điền dã: 

• Khi không đi điền dã: 

Tập trung xử lý dữ liệu trực tuyến và viết báo cáo nghiên cứu.

Thông thường tôi làm việc 5-6 ngày/tuần. Thời gian làm việc phụ thuộc nhiều sự hợp tác và hỗ trợ của chính quyền địa phương, hội đồng nghiên cứu, và cộng đồng tại thực địa.

5. Anh/chị thích nhất những điều gì ở công việc của mình? Vì sao?

Điều tôi tâm đắc nhất là cơ hội được gặp gỡ nhiều con người khác nhau và khám phá những “góc khuất” của xã hội, những lát cắt đời sống mà báo chí hay sách vở hiếm khi phản ánh đầy đủ. Việc cùng ăn, cùng ở, cùng làm với một cộng đồng trong thời gian dài, từ vài tuần đến thậm chí một năm, giúp tôi hiểu sâu hơn về bối cảnh văn hóa và các ngoại lực tác động lên họ. 

Những điều ấy rất khó có thể nắm bắt chỉ qua một vài cuộc phỏng vấn ngắn. Khi mới tiếp xúc, nhiều người thường giữ tâm lý dè dặt hoặc chỉ chia sẻ một phần câu chuyện của mình. Chỉ khi xây dựng được sự tin tưởng và đồng hành đủ lâu, những trải nghiệm, suy nghĩ và sự thật đằng sau cuộc sống của họ mới dần được hé mở.

6. Anh/chị không thích nhất những điều gì? Vì sao?

Ba vấn đề lớn nhất trong công việc này bao gồm: thu nhập, các yếu tố liên quan đến an ninh trong quá trình thực địa, và những tác động lên sức khỏe thể chất.

Thứ nhất, về thu nhập, mức lương hiện tại nhìn chung chưa tương xứng với khối lượng công việc, mức độ đầu tư thời gian cũng như yêu cầu về chuyên môn trong quá trình triển khai nghiên cứu thực địa.

Thứ hai, vấn đề an ninh trong một số bối cảnh nghiên cứu tạo ra không ít hạn chế, thường xuyên bị theo dõi, giám sát trong quá trình thực địa.

Thứ ba, yếu tố sức khỏe cũng là một thách thức đáng kể. Việc di chuyển liên tục, thay đổi môi trường sống trong thời gian dài có thể gây ảnh hưởng đến thể chất.

7. Những điều kiện cần có để hoàn thành tốt công việc này (kiến thức, kỹ năng, thái độ, v.v…)? Nếu em muốn thăng tiến trong công việc thì em nên trau dồi những gì ạ?

Tinh thần dấn thân: Đi làm thực địa phải rất chủ động nghĩ và làm. Thực tế luôn phức tạp, vì thế, nhà nhân học cần học cách linh hoạt với mọi tình huống thực địa. Ví dụ như khi đến địa bàn, người dân mời gì thì mình ăn đó, không nên khó tính chọn lựa.

Kỹ năng kết nối con người: Người làm nhân học cần khả năng nói chuyện và thích ứng nhanh với các hoàn cảnh văn hóa khác nhau. Mỗi vùng mỗi khác, nếu bạn hướng nội, ngại giao tiếp, bạn sẽ khó có thể thiết lập mối quan hệ với người dân địa phương, chứ đừng nói đến việc thu thập dữ liệu.

Tư duy nghiên cứu: Khả năng suy ngẫm và kết nối dữ liệu thực địa thành một hệ thống lý thuyết. 

Làm việc nhóm (Teamwork): Ngành này có một sự phức tạp là giỏi thực địa chưa chắc đã viết nghiên cứu tốt và ngược lại. Vì thế, việc cộng tác, làm việc với các nhà nhân học khác là quan trọng để có thể bổ sung được điểm yếu cho nhau.

Quản lý cảm xúc: Trong vai trò người quan sát khi nghiên cứu thực địa, bạn phải rất tỉnh táo và bình tĩnh để giữ tính trung lập, và không can thiệp vào cộng động địa phương, vì đây là một trong những đạo đức hành nghề này. Chính tôi và đồng nghiệp của tôi đã chứng kiến những cảnh bạo lực hay tự tử tại địa bàn, nhưng phải học cách giữ bình tĩnh, và quan sát suy nghĩ, cảm xúc của người địa bàn với những thứ như vậy.

8. Những điều mà mọi người hay hiểu lầm về công việc này là gì? Tại sao họ lại hiểu sai như vậy?

Mọi người thường “lãng mạn hóa” việc đi từ vùng văn hóa này sang vùng khác, nhưng thực tế đi điền dã rất phức tạp và mệt mỏi; đôi khi đến nơi người dân còn không tiếp đón. 

Một hiểu lầm khác là nghề này không kiếm được tiền. Thực tế là có thể sống được bằng nghề nhưng thu nhập không cao và cần sự kiên trì bền bỉ. Càng ở lâu trong nghề này, những nhận định của bạn càng có giá trị, không chỉ trong ngành mà còn liên ngành, vì thực tế mọi hoạt động hàng ngày của chúng ta đều liên quan ít nhiều tới con người. Càng hiểu sâu về con người, không chỉ về khía cạnh tâm lý mà còn đa chiều về văn hóa, tập tục,… các quyết định về chính sách, kinh doanh, giúp đỡ mới có hiệu quả.

9. Công việc này có giúp em tự nuôi mình khi mới ra trường không?

Nếu bạn làm việc tại các viện nghiên cứu chính thống, thu nhập chỉ dừng lại ở mức đủ sống chứ không thể giàu được. Bản thân tôi cũng phải đa dạng hóa các công việc khác nhau, áp dụng lý thuyết nhân học vào các mảng việc khác để đảm bảo kinh tế.

10. Nhìn lại con đường phát triển sự nghiệp cũng như quá trình tìm việc của mình, anh/chị có lời khuyên nào cho em nếu em muốn theo nghề này?

Nhìn lại quá trình phát triển sự nghiệp cũng như hành trình tìm việc của bản thân, tôi cho rằng có một số yếu tố quan trọng dành cho những ai muốn theo đuổi nghề này.

• Trước hết là sự kiên nhẫn. Đây là yếu tố mang tính tiên quyết.
• Thứ hai là sự chuẩn bị về kinh tế. Trong giai đoạn đầu, nếu có một nền tảng tài chính ổn định từ gia đình hoặc nguồn hỗ trợ khác, người làm nghề sẽ có điều kiện tập trung hơn cho quá trình học hỏi và phát triển chuyên môn.
• Cuối cùng là tâm thế nghề nghiệp. Sẽ có những thời điểm người làm nghề cảm thấy hoài nghi hoặc thậm chí hối hận với lựa chọn của mình. Tuy nhiên, điều quan trọng là mức độ gắn bó, niềm đam mê và sự tỉnh táo để có thể tiếp tục theo đuổi con đường đã chọn một cách bền vững.