Thế hệ 25-30*: Giữa áp lực tài chính và khát vọng định vị bản thân

*Cần lưu ý rằng độ tuổi không phải là yếu tố quyết định duy nhất. Áp lực mà mỗi người trẻ trải qua còn phụ thuộc vào bối cảnh họ sinh ra và lớn lên: từ văn hóa vùng miền, cấu trúc gia đình, đến “di sản tâm lý” của thế hệ cha mẹ. Thế hệ 25-30 không phải là một trải nghiệm đồng nhất, mà là điểm giao thoa của nhiều hệ giá trị khác nhau.

Khi người trẻ 30 tuổi không còn hỏi “Tôi là ai?”

Có một kịch bản quen thuộc trong những đêm mất ngủ của người trẻ ở ngưỡng cửa tuổi 30: ánh sáng xanh từ màn hình điện thoại hắt lên những dòng trạng thái về “tự do tài chính trước tuổi 30”, những bức ảnh “flex” căn hộ cao cấp, hay các bảng thu nhập thụ động với những con số chín chữ số. Trong khoảnh khắc ấy, câu hỏi “Tôi là ai?” lãng mạn của tuổi 20 bỗng chốc bị dập tắt, nhường chỗ cho một nỗi ám ảnh thực dụng và khắc nghiệt hơn: “Tôi kiếm được bao nhiêu tiền?”.

Ở giai đoạn này, người trẻ đứng giữa một giao điểm đầy căng thẳng: một mặt là nhu cầu định hình bản sắc cá nhân; mặt khác là sự bùng nổ của “khủng hoảng tuổi một phần tư cuộc đời”, gắn liền với cảm giác bất định về tương lai và áp lực nghề nghiệp (Chrisnatalia et al., 2023). Trong giao điểm ấy, tiền bạc không chỉ là phương tiện chi trả sinh hoạt mà dần trở thành thước đo danh dự, một đơn vị định giá cho sự trưởng thành và giá trị bản thân.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn nhận nỗi ám ảnh này như một sự thay đổi tâm lý cá nhân thì có lẽ chúng ta đã quá bất công với chính mình. Áp lực tài chính này thực chất là một “kiến trúc” đa tầng, nơi chúng ta loay hoay giữa ba vòng xoáy cộng hưởng: Hệ thống môi trường – xã hội; Hệ thống xã hội; Hệ thống cá nhân.

Hiểu những áp lực này không phải để biện minh cho sự bế tắc, mà để nhìn rõ chúng đến từ đâu. Khi thấu suốt các tầng hệ thống định hình mình, người trẻ sẽ chuyển từ đối phó với áp lực sang lựa chọn có ý thức, đặc biệt trong bối cảnh việc học tập và thích nghi liên tục đang dần trở thành một “trạng thái bình thường mới” của thị trường lao động (Pew, 2020).

Hệ thống môi trường – xã hội: Những chuyển dịch kinh tế định hình tư duy thế hệ

Những áp lực tài chính hiện tại không chỉ bắt nguồn từ cá nhân mà còn từ bối cảnh kinh tế mà thế hệ cha mẹ họ đã phải thích nghi. Những chuyển dịch kinh tế lớn kể từ sau công cuộc Đổi Mới năm 1986 đã âm thầm định hình cách nhiều gia đình Việt Nam nhìn nhận tiền bạc, nghề nghiệp và sự ổn định trong cuộc sống (World Bank, 2022).

• Sau công cuộc Đổi Mới năm 1986, các làn sóng mở cửa kinh tế, thu hút vốn đầu tư nước ngoài, hội nhập quốc tế và cạnh tranh toàn cầu đã liên tục tái định hình đời sống lao động tại Việt Nam. Trong một xã hội trải qua nhiều biến động kinh tế, “ổn định tài chính” dần trở thành một giá trị sống cốt lõi. Ổn định không chỉ là mục tiêu mà còn là điều kiện tiên quyết để sinh tồn và vươn lên.
• Giai đoạn 1993-1995, khi Việt Nam bình thường hóa quan hệ với Mỹ và mở cửa sâu hơn với nền kinh tế thế giới, các doanh nghiệp nước ngoài bắt đầu xuất hiện ngày càng nhiều. Làn sóng này kéo theo sự thay đổi trong kỳ vọng nghề nghiệp: học ngoại ngữ trở thành một lợi thế quan trọng, giấc mơ du học bắt đầu hình thành, và những công việc tại doanh nghiệp quốc tế được xem như biểu tượng của một tương lai ổn định hơn.
• Đến cuối thập niên 1990 (đặc biệt trong giai đoạn 1997-2000), dòng vốn FDI kết hợp với sự phổ biến của Internet đã góp phần định hình rõ nét đời sống lao động công nghiệp. Người lao động dần quen với một nhịp làm việc đều đặn theo doanh nghiệp: lương tháng cố định, giờ giấc rõ ràng, ca kíp ổn định và sự gắn bó lâu dài với một tổ chức.
• Khi Việt Nam gia nhập WTO vào năm 2007, hội nhập kinh tế không còn là lựa chọn mà trở thành một cuộc chơi bắt buộc. Cạnh tranh diễn ra trên nhiều phương diện và thông điệp “không giỏi sẽ bị đào thải” dần trở thành một thực tế hiển nhiên trên thị trường lao động.
• Bước sang thập niên 2020, cú sốc COVID-19 cùng những khủng hoảng kinh tế toàn cầu liên tiếp khiến trạng thái bất ổn không còn là ngoại lệ mà trở thành điều kiện nền tảng mà người lao động buộc phải thích nghi (Deloitte, 2024). Trong bối cảnh đó, những công việc theo biên chế, có lương ổn định theo tháng, hay làm việc cho các doanh nghiệp nước ngoài tiếp tục được nhiều gia đình xem là biểu tượng của sự an toàn – một tấm lá chắn trước những chu kỳ bất ổn kinh tế kéo dài.
• Ở giai đoạn hậu đại dịch: Những biến động không còn dừng lại ở các cú sốc kinh tế ngắn hạn. Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo đang đặt lại câu hỏi về tính bền vững của nhiều ngành nghề, trong khi thị trường lao động toàn cầu ngày càng trở nên linh hoạt và khó dự đoán hơn (McKinsey, 2023; Pew, 2020).

Trong một thế giới mà ngay cả những ngành nghề ổn định cũng có thể bị thay thế hoặc gián đoạn, khát vọng an toàn tài chính không còn đơn thuần là một lựa chọn, mà dần trở thành một phản xạ sinh tồn.

Hệ thống xã hội: Gia đình, giáo dục và những niềm tin nền tảng

Nếu những chuyển dịch kinh tế nhiều thập kỷ đã biến “ổn định” thành một giá trị xã hội, thì gia đình và giáo dục là nơi giá trị đó được nuôi dưỡng và truyền lại qua từng thế hệ.

Thế hệ cha mẹ, lớn lên trong bối cảnh kinh tế nhiều biến động và cạnh tranh ngày càng khốc liệt, đã chuyển hóa những trải nghiệm sinh tồn của mình thành cách định hướng con cái. Trong nhiều trường hợp, lời khuyên dành cho con cái khá nhất quán: học thật giỏi, chọn một ngành dễ tìm việc làm, làm việc lâu dài ở một công ty với mức lương ổn định.

Từ đó, tư duy nghề nghiệp dần được định hình theo hướng tìm kiếm sự an toàn. Một công việc tốt thường được hiểu là ít rủi ro, có lộ trình thăng tiến rõ ràng và gắn với một tổ chức đủ lớn để đảm bảo tính bền vững. Trong cách nhìn này, sự phù hợp cá nhân hay nhu cầu khám phá thường bị đặt ở vị trí thứ yếu.

Điều đáng chú ý là, trong khi định hướng tìm kiếm sự ổn định được nhấn mạnh từ rất sớm, những kỹ năng nền tảng liên quan đến tài chính cá nhân – như thương lượng thu nhập, trao đổi giá trị lao động, đầu tư hay quản trị dòng tiền – lại hiếm khi được đề cập một cách bài bản trong gia đình và nhà trường (Đỗ Thị Hà Thương & Lê Đình Hạc, 2023). Khoảng trống này khiến tiền bạc không được nhìn nhận như một công cụ để học hỏi và làm chủ. Thay vào đó, nó dần gắn liền với nỗi sợ bất ổn và nhu cầu phải an toàn bằng mọi giá.

Khi tiền bạc được đặt trong khung nhận thức đó, nhiều người trẻ có xu hướng ưu tiên những lựa chọn ít rủi ro trong ngắn hạn, ngay cả khi những lựa chọn ấy không thực sự phù hợp với năng lực hay định hướng lâu dài của bản thân (Ajzen, 1991). Không ít người vì thế tiếp tục ở lại trong những công việc đã mất đi ý nghĩa phát triển, chỉ vì chúng vẫn đảm bảo một mức thu nhập đủ an toàn.

Sự lựa chọn này đôi khi không xuất phát từ thiếu năng lực hay thiếu tham vọng, mà từ một hệ giá trị đã được hình thành từ rất sớm: ổn định trước hết, đam mê tính sau.

Hệ thống cá nhân: Khi áp lực hệ thống bùng nổ ở tuổi 25-30

Nếu các chuyển dịch kinh tế đã định hình tư duy của một thế hệ, và gia đình cùng giáo dục đã truyền lại hệ giá trị ấy cho người trẻ, thì độ tuổi 25-30 chính là thời điểm mọi áp lực của hệ thống bắt đầu hội tụ trong đời sống cá nhân.

Ở giai đoạn này, nhiều người trẻ lần đầu tiên phải đối diện với sự chuyển dịch vai trò rõ rệt: từ người phụ thuộc sang người chịu trách nhiệm tài chính cho chính mình, thậm chí cho cả gia đình. Tiền bạc, vì thế, không còn là một lựa chọn cá nhân hay một công cụ phục vụ lối sống. Tiền bạc dần trở thành nghĩa vụ, trở thành thước đo cho sự trưởng thành và khả năng đứng vững trong xã hội (Mawadaha & Sumiati, 2025).

Trong không gian đó, thành công dần được quy đổi thành những thước đo hữu hình: mức thu nhập, căn hộ sở hữu, chiếc xe đang đi, hay khả năng đạt được tự do tài chính trước một độ tuổi nhất định. Sự so sánh không còn xoay quanh việc ai phù hợp hơn với công việc của mình, mà dần chuyển thành một câu hỏi thực dụng hơn: “Ai đạt được sự ổn định tài chính sớm hơn?”.

Không ít người trẻ vì thế rơi vào trạng thái giằng co kéo dài giữa khát vọng cá nhân và áp lực thực tế (Chrisnatalia et al., 2023). Một số liên tục làm nhiều công việc ngắn hạn để tối đa hóa thu nhập trước mắt, hy vọng nhanh chóng đạt đến cảm giác an toàn tài chính. Một số khác lại bị mắc kẹt trong cái gọi là “chiếc còng tay vàng”, nơi mức lương và phúc lợi đủ hấp dẫn để giữ họ ở lại, dù sự hứng thú và kết nối với công việc đã dần cạn kiệt.

Khi việc từ bỏ một nguồn thu nhập ổn định trở nên quá rủi ro, nhiều người chọn cách trì hoãn những quyết định lớn. Họ tiếp tục duy trì công việc không còn phù hợp, đổi sự ổn định tài chính lấy cảm giác mất phương hướng nghề nghiệp. Trong quá trình đó, câu hỏi từng rất quan trọng của tuổi 20 – “Tôi muốn trở thành ai?” – đôi khi bị lùi lại phía sau, nhường chỗ cho một câu hỏi cấp bách hơn: “Liệu mình có đủ vững vàng về tài chính hay chưa?”.

Có lẽ vấn đề không nằm ở việc chọn một con đường đúng

Nếu áp lực tài chính của thế hệ 25-30 là sản phẩm của nhiều tầng hệ thống thì lời giải cho người trẻ cũng khó có thể nằm ở một lựa chọn đơn lẻ.

Thực tế khắc nghiệt dạy cho người trẻ một bài học quan trọng:chúng ta không thể bay bằng một cánh.Để tồn tại và phát triển trong một hệ thống đầy biến động, mỗi cá nhân buộc phải học cách vận hành song song hai năng lực cốt lõi:

• Một là năng lực chuyên môn: thứ cho phép chúng ta tạo ra giá trị thực tế và khẳng định vị thế trên thị trường lao động.
• Hai là năng lực tài chính cá nhân: khả năng hiểu, quản lý và ra quyết định về dòng tiền một cách có ý thức.

Trong nhiều năm, chúng ta thường bị mắc kẹt trong lựa chọn giữa bản sắc và ổn định, giữa đam mê và tiền bạc. Nhưng khi nhìn dài hạn hơn, nghề nghiệp hiếm khi là một quyết định duy nhất được đưa ra ở tuổi đôi mươi. Nó thường là một hành trình nhiều giai đoạn, trong đó mỗi giai đoạn phục vụ một mục tiêu khác nhau, mang những vai trò, trách nhiệm và mức độ tự do khác nhau.

Ở ngưỡng tuổi 25-30, chúng ta thực ra không còn là những tờ giấy trắng loay hoay học việc. Sau 5 đến 7 năm thực chiến, một năng lực chuyên môn nhất định đã dần kết tinh. Đó chính là vốn liếng nghề nghiệp, là tài sản lớn nhất mà nhiều người đã âm thầm tích lũy qua những dự án căng thẳng, những giờ làm thêm muộn và những thất bại không ai nhìn thấy.

Chính vì vậy, có thể hình dung giai đoạn này như một “vùng đệm” hiếm hoi của cuộc đời: khi nghĩa vụ tài chính chưa quá nặng nề, nhưng năng lực và trải nghiệm đã đủ để tạo ra lựa chọn. Trong khoảng thời gian này, việc chưa hoàn toàn ổn định không nhất thiết là một thất bại, mà có thể là đặc điểm tự nhiên của một giai đoạn được dành cho việc thử nghiệm, điều chỉnh và định hình lại hướng đi.

Tuy nhiên, trong một hệ thống đầy biến động, điều quan trọng không nằm ở việc kiểm soát được môi trường – điều vốn nằm ngoài khả năng của mỗi cá nhân – mà ở việc nhận diện rõ những gì mình có thể kiểm soát. Khi không thể quyết định điều gì sẽ xảy ra với nền kinh tế, với thị trường lao động hay với xã hội, người trẻ vẫn có thể lựa chọn cách mình nhìn nhận giai đoạn hiện tại, mức độ sẵn sàng chấp nhận rủi ro và chấp nhận những đánh đổi.

Sự lựa chọn này đòi hỏi một mức độ rõ ràng không dễ đạt được: rõ về kỳ vọng của gia đình, rõ về kỳ vọng của chính mình, và đủ trung thực để phân biệt đâu là mong muốn thật sự, đâu là áp lực đến từ so sánh và FOMO. Việc chủ động trao đổi về mục tiêu tài chính, lộ trình nghề nghiệp, hay những đánh đổi mà mình sẵn sàng chấp nhận có thể giúp giảm bớt áp lực vô hình, đồng thời tạo ra sự đồng thuận cần thiết để theo đuổi những lựa chọn dài hạn hơn.

Trong bối cảnh đó, phát triển nghề nghiệp cũng không còn phù hợp với tư duy “một con đường duy nhất”. Thay vào đó, nhiều người trẻ bắt đầu xây dựng năng lực theo dạng chữ T: một trục chuyên môn đủ sâu để tạo ra giá trị cốt lõi, đi kèm với những “mũi nhọn” kỹ năng khác được phát triển theo thời gian, từ đó mở ra nhiều hướng đi linh hoạt hơn trong tương lai.

Để duy trì khả năng điều chỉnh đó, để giành quyền chủ động, nhiều người lựa chọn những chiến lược rất thực tế, thường được gọi bằng một cách đơn giản là “lấy ngắn nuôi dài”:

• Với một số người, đó là sự tích lũy tài chính: chấp nhận một công việc ổn định để xây dựng vùng đệm an toàn, mua lại thời gian cho những dự án cá nhân trong tương lai.
• Với người khác, đó là sự tối ưu hóa năng lực: tận dụng chuyên môn đã chín muồi để chuyển sang những mô hình làm việc linh hoạt hơn (freelance, consulting), vừa đảm bảo thu nhập, vừa nới rộng không gian cho bản sắc cá nhân.
• Với một số người khác nữa, đó là đầu tư vào mạng lưới: dùng uy tín nghề nghiệp đã xây dựng để kết nối với những cộng đồng cùng giá trị, nơi cơ hội không đến từ các mẩu tin tuyển dụng mà đến từ sự đồng điệu về tư duy.

Một nền tảng tài chính đủ vững, suy cho cùng, sẽ tạo ra điều quý giá nhất – thời gian: thời gian để học thêm, thử nghiệm và điều chỉnh mà không phải trả giá quá đắt. 

Khi tiền bạc được đặt lại đúng vai trò – một công cụ tạo ra sự an toàn thay vì thước đo giá trị con người – không gian tinh thần của chúng ta sẽ được giải phóng. Khi nỗi lo sinh tồn tạm lắng xuống, câu hỏi “Tôi là ai” hay “Tôi thực sự muốn trở thành ai?” sẽ có cơ hội quay trở lại.

Nhưng lần này, nó không còn là một tiếng thở dài vô định, mà là một dự định có cơ sở. Chúng ta có thể đưa ra một lựa chọn có ý thức được nâng đỡ bởi trải nghiệm, năng lực và một mức độ an toàn vừa đủ để không phải đánh đổi mọi thứ chỉ để tồn tại.

Cơ sở lý thuyết

1. Patton & McMahon. Systems theory framework.
2. Super, D. E. Life-span, life-space theory.
3. Rotter, J. B. Locus of Control
4. Pryor, R. G. L., & Bright, J. M. Chaos theory of careers.
5. Krumboltz, J. D. Planned happenstance theory.

Các nguồn tham khảo:

1. World Bank. (2022). Vietnam Poverty and Equity Assessment: From the Last Mile to the Next Mile.
2. McKinsey. (2023). Generative AI and the future of work in America.
3. Báo Nhân Dân. (2025). Việt Nam và bước ngoặt hội nhập kinh tế quốc tế.
4. Minh Ngọc. (2024). Giới trẻ sẽ là “hạt nhân” quan trọng để lan tỏa kiến thức về giáo dục tài chính. Tạp chí Thị trường Tài chính tiền tệ.
5. Nguyễn Vân Hà & Trương Hoàng Nam. (2023). Sức khỏe tài chính của giới trẻ trên địa bàn Hà Nội: Vai trò của thảo luận tài chính, hiểu biết tài chính và ý thức tài chính. Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ.
6. Khúc Thế Anh, Phùng Thanh Quang & Vũ Thu Huyền. (2022). Nhân tố tác động đến ý định thực hiện độc lập tài chính – nghỉ hưu sớm của thế hệ millennials tại Việt Nam. Tạp chí Kinh tế và Phát triển.
7. Đặng Thị Lệ Xuân & Lê Văn Hinh. (2024). Các nhân tố ảnh hưởng đến dân trí tài chính của sinh viên: Nghiên cứu điển hình tại Việt Nam. Tạp chí Kinh tế và Phát triển.
8. Rydzik, A. & Bal, P. M. (2023). The age of insecuritisation: Insecure young workers in insecure jobs facing an insecure future. Human Resource Management Journal.
9. Pew Charitable Trusts. (2020). Lifelong Learning Will Be the New Normal—But Are We Ready?
10. Chrisnatalia, M., Prasvista, Y. H., Liwun, S. B. B., & Maria. (2023). Quarter Life Crisis Job Seeker Early Adulthood. Journal of Positive Psychology & Wellbeing.
11. Badriatul Mawadaha, Sumiati Sumiatib. (2025). Determinants of financial well-being in young adults’ quarter-life crisis. Jurnal Ekonomi dan Bisnis.