Điều họ có chung là một khoảng trống khó gọi tên. Nó lộ ra khi ngập ngừng trước câu hỏi: “Dạo này làm gì rồi?”, khi không biết phải viết gì ở mục tiêu nghề nghiệp trong CV, hay khi nhận ra cả một buổi sáng trôi qua mà vẫn chưa tìm được điều gì thực sự quan trọng để bắt đầu.
Đằng sau những khoảnh khắc ấy là một câu hỏi ít khi được nói thành lời: “Nếu không còn gắn với công việc này – dù là vì mất nó, rời khỏi nó, thay nó, hay chỉ đơn giản là không còn nhận ra mình trong nó – thì mình là ai?”

I. Tôi đang gặp chuyện gì vậy?

Trạng thái ấy thường được gọi chung là khủng hoảng nghề nghiệp. Nhưng có lẽ thứ đang thực sự lung lay không chỉ là công việc, mà còn là cách một người hiểu về chính mình.

Một trong những điều khiến thất nghiệp hay bất ổn nghề nghiệp trở nên khó đối diện không chỉ là sự gián đoạn về thu nhập. Theo nhà tâm lý học xã hội Marie Jahoda (1981, 1982, 1997), công việc còn mang lại nhiều lợi ích tiềm ẩn vượt lên trên giá trị kinh tế: một lịch trình và nhịp độ sinh hoạt cho cuộc sống hằng ngày, cảm giác mình có ích, các mối quan hệ xã hội, vị thế và sự công nhận từ cộng đồng. Chính những yếu tố này góp phần tạo nên cảm giác về năng lực, cảm giác được thuộc về và ý nghĩa trong cuộc sống.

Trong xã hội hiện đại, nghề nghiệp đã vượt khỏi định nghĩa của một công cụ mưu sinh thuần túy. Với nhiều người, công việc trở thành một phần quan trọng trong cách định nghĩa bản thân và là câu trả lời cho câu hỏi “Tôi là ai?”. Chính vì vậy, khi hành trình sự nghiệp bị gián đoạn vì bất kỳ lý do gì (sa thải, kiệt sức, hay quyết định dừng lại), điều bắt đầu lung lay không chỉ là lịch làm việc hay tài khoản ngân hàng. Đó còn là sự khủng hoảng về bản sắc, sự lạc lối trong việc định vị giá trị bản thân và sự hoang mang về vị trí của mình trong xã hội.

Trong bối cảnh đó, những biến động nghề nghiệp rất dễ được trải nghiệm như một thất bại của bản thân, mà quên rằng cảm giác lạc lối đó chỉ là phản ứng rất con người khi một vai trò từng gắn bó sâu sắc bỗng chốc biến mất.

II. Kỷ nguyên nghề nghiệp phi tuyến tính khiến điều này xảy ra thường xuyên hơn

Nếu nhìn lại thế kỷ trước, phần lớn chúng ta lớn lên với một hình dung khá rõ ràng về sự nghiệp: đi học, tìm một công việc ổn định, tích lũy kinh nghiệm, thăng tiến và nghỉ hưu. Dù không phải ai cũng đi trọn vẹn lộ trình ấy, nó vẫn đóng vai trò như một tấm bản đồ chung, nơi thành công được đo bằng khả năng tiến lên trên một chiếc thang nghề nghiệp tuyến tính.

Nhưng tấm bản đồ đó đang dần mất hiệu lực.

Geoff Curtis, cựu Phó Chủ tịch Điều hành tại Horizon Therapeutics với gần 30 năm kinh nghiệm, từng chia sẻ trên tờ Fortune rằng: Sau khi công ty bị mua lại, ông không chỉ mất đi một vị trí công việc mà còn “mất đi cái giàn giáo đã nâng đỡ bản sắc nghề nghiệp của mình.” Điều đáng suy ngẫm là Curtis không mất vai trò vì thiếu năng lực hay mắc sai lầm. Vai trò ấy biến mất đơn giản vì cấu trúc doanh nghiệp thay đổi.

Câu chuyện của Curtis không còn là một trường hợp cá biệt. Những làn sóng công nghệ và biến động kinh tế đang làm thay đổi cấu trúc của thị trường lao động. Báo cáo The Future of Jobs 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) dự báo khoảng 39% kỹ năng cốt lõi của người lao động sẽ thay đổi hoặc trở nên lỗi thời trong giai đoạn 2025-2030, kéo theo nhu cầu tái đào tạo và thích nghi ở quy mô lớn. Trong bối cảnh đó, việc chuyển việc, chuyển ngành hay phải học lại từ đầu không còn là ngoại lệ mà đang dần trở thành một phần tất yếu của đời sống nghề nghiệp.

Điều nghịch lý là kỳ vọng của xã hội lại thay đổi chậm hơn nhiều so với thực tế của thị trường lao động. Những khoảng dừng, những lần rẽ ngang hay những giai đoạn phải bắt đầu lại vẫn dễ bị xem như dấu hiệu của thất bại, thay vì được nhìn nhận như một phần tự nhiên của một hành trình nhiều biến động. Chính khoảng cách giữa kỳ vọng tuyến tính và thực tế phi tuyến tính đã tạo ra áp lực tâm lý cho nhiều người lao động. Trong không ít trường hợp, điều đang gặp trục trặc không phải là năng lực của cá nhân, mà là hệ quy chiếu cũ mà họ và xã hội vẫn đang dùng để đánh giá chính mình.

III. Vùng giao nhau giữa trật tự và hỗn loạn

Trong những giai đoạn chuyển đổi nghề nghiệp, có một trạng thái xuất hiện khá thường xuyên: cảm giác lạc lõng, không còn thuộc về nơi mình từng gắn bó, nhưng cũng chưa thuộc về bất cứ nơi nào khác.

Có một thuật ngữ để gọi tên trạng thái “ở giữa” này: Liminality (tạm dịch: trạng thái trung gian). Đó là khoảng trống chuyển tiếp khi một vai trò hay bản sắc cũ đã khép lại, còn vai trò mới vẫn chưa kịp hình thành. Bản thân trạng thái này không phải là điều bất thường, mà ngược lại, là một phần tự nhiên của mọi quá trình chuyển đổi. Có lẽ, điều khiến nhiều người kiệt sức không hẳn là sự hoang mang, mà là cảm giác mình đáng lẽ không nên hoang mang như thế.

Chúng ta được dạy rất nhiều về cách đặt mục tiêu, lập kế hoạch và theo đuổi thành công, nhưng lại ít khi được chuẩn bị cho những giai đoạn mà câu trả lời chưa xuất hiện. Chúng ta biết cách chúc mừng những khởi đầu mới và tôn vinh những thành tựu rõ ràng, nhưng hiếm khi tạo ra đủ không gian để cá nhân có thể thừa nhận rằng mình đang hoang mang và lạc lối. Vì vậy, không ít người chọn cách im lặng, cố gồng mình đưa ra những câu trả lời chắc chắn khi chính họ còn chưa hiểu chuyện gì đang xảy ra. Càng thu mình lại, họ càng ít có cơ hội nhận được sự nâng đỡ từ những người xung quanh. Sự hoang mang vì thế không giảm đi mà ngày càng lớn hơn.

Ở cấp độ hệ thống, mô hình Chaordic Path (tạm dịch: con đường hỗn loạn – trật tự) mang đến một cách diễn giải khác cho trải nghiệm này. Thay vì xem sự phát triển là một đường thẳng đơn điệu, mô hình này chỉ ra rằng những thay đổi bền vững luôn diễn ra ở vùng ranh giới giữa “trật tự” (order) và “hỗn loạn” (chaos). Đó là nơi những khuôn khổ cũ không còn đủ sức giải quyết những vấn đề mới, còn những khuôn khổ mới vẫn đang hình thành.

Nhưng Chaordic Path không khuyến khích chúng ta bám chặt lấy chiếc phao trật tự cũ, cũng không cổ xúy việc lao vào hỗn loạn bằng mọi giá. Chính khoảng không gian ở giữa – nơi chúng ta học cách chấp nhận sự mơ hồ nhưng vẫn không ngừng quan sát, học hỏi và kết nối – mới là mảnh đất cho những tiềm năng mới nảy mầm.

Góc nhìn này có thể không khiến sự bất an biến mất ngay lập tức, nhưng nó cho bạn một tâm thế lành mạnh và trung dung hơn để đối diện. Sự hoang mang trong những giai đoạn chuyển đổi không nhất thiết là dấu hiệu của sự suy sụp. Đó có thể là tín hiệu cho thấy một phiên bản mới của bạn đang thai nghén và thành hình. Điều cần thiết lúc này không phải là vội vàng tháo chạy khỏi sự bất định bằng mọi giá, mà là đủ kiên nhẫn để ở lại, để tiến trình chuyển đổi có đủ thời gian và không gian để tự hoàn thiện.

IV. Vấn đề không nằm hoàn toàn ở bạn

Khi đối diện với biến động nghề nghiệp, phản xạ đầu tiên của nhiều người là tìm nguyên nhân ở chính mình. Họ tự hỏi: “Mình có chọn sai nghề không? Mình có thiếu năng lực không? Mình chưa hiểu bản thân đủ rõ chăng?” Nhưng nếu nhìn rộng hơn, trải nghiệm nghề nghiệp của một con người chưa bao giờ chỉ được quyết định bởi những đặc điểm cá nhân.

Khung lý thuyết hệ thống đề xuất một cách nhìn khác: sự nghiệp là kết quả của sự tương tác liên tục giữa nhiều lớp hệ thống. Hãy thử hình dung một người đang cân nhắc nghỉ việc:

• Ở hệ thống cá nhân: Họ có thể đã cạn kiệt năng lượng, không còn tìm thấy ý nghĩa trong công việc hay sự đồng điệu với tổ chức.
• Ở hệ thống xã hội: Họ đồng thời là trụ cột tài chính của gia đình, mang theo những cam kết với bạn đời, hoặc gánh trên vai trách nhiệm với đồng nghiệp và đội nhóm.
• Ở hệ thống môi trường – xã hội: Bao quanh họ là một thị trường lao động đầy biến động, một ngành nghề đang bị AI và công nghệ tái định hình, cùng những định kiến về một lộ trình ổn định mà xã hội vẫn mặc định là thước đo của thành công.

Nhìn từ lăng kính đó, “hiểu mình” không còn gói gọn trong việc gọi tên điểm mạnh, điểm yếu hay đam mê của bản thân. Quan trọng hơn, đó còn là hiểu mình đang đứng ở đâu trong hệ thống: điều gì đang nâng đỡ mình, điều gì đang tạo ra áp lực, và mình đang có những nguồn lực nào để đưa ra lựa chọn tiếp theo. Khung lý thuyết hệ thống không mang đến một lời giải cho khủng hoảng nghề nghiệp, nhưng mang lại một cách đặt câu hỏi khác. Thay vì tự trách: “Mình đang bị làm sao vậy?”, mỗi người có thể bắt đầu bình tâm nhìn nhận: “Những lực tác động nào đang xảy ra và ảnh hưởng đến mình?”

Đôi khi, chỉ riêng sự thay đổi trong cách nhìn ấy cũng đủ giúp một người bớt đi cảm giác tội lỗi và tự trách – điều vốn dĩ còn nghiêm trọng và gây đau đớn về tinh thần hơn cả chính cuộc khủng hoảng nghề nghiệp ngoài kia. Bởi điều họ đang trải qua có thể không phải là thất bại của một cá nhân, mà là kết quả của nhiều lực tác động giao thoa cùng một thời điểm.

V. Khi chưa phải lúc để đưa ra một quyết định lớn

“Vậy mình nên làm gì tiếp theo?”

Câu hỏi đến như một phản xạ tự nhiên sau khi chúng ta hiểu điều gì đang diễn ra với mình và đang tác động đến mình. Đó là một câu hỏi chính đáng, nhưng đôi khi, chưa phải là câu hỏi quan trọng nhất. Không ít người biết rõ công việc hiện tại đang bào mòn mình. Họ nhận ra mình cần thay đổi, nhưng vẫn chưa thể nghỉ việc hay chuyển hướng. Điều họ thiếu không hẳn là ý chí.

Một số nghiên cứu cho thấy con người không phải lúc nào cũng ở trong cùng một trạng thái sẵn sàng để học hỏi, thích nghi và ra quyết định (Siegel, 1999; Southwick & Charney, 2018). Khái niệm “Vùng phục hồi” (resilience zone) mô tả khoảng trạng thái mà ở đó hệ thần kinh vẫn đủ ổn định để xử lý thông tin, điều chỉnh cảm xúc và tư duy linh hoạt. Khi căng thẳng kéo dài vượt ngưỡng, nó sẽ đẩy một người ra khỏi vùng này. Lúc đó, cơ thể sẽ ưu tiên duy trì sự an toàn hơn là những quá trình nhận thức phức tạp. Yêu cầu bản thân phải tìm ra câu trả lời cho tương lai hay tái thiết kế cuộc đời ngay trong giai đoạn này cũng giống như bắt một vận động viên phải bước ngay vào một chặng đua mới ngay khi vừa chạy xong một cuộc marathon. Điều đang thiếu lúc này không hẳn là quyết tâm, mà là những nguồn lực tâm lý và sinh lý để thích nghi.

Chấp nhận điều này không đồng nghĩa với việc dừng mọi hành động. Nghỉ ngơi, tìm kiếm sự hỗ trợ, giảm bớt áp lực hay đơn giản là dành thêm thời gian để quan sát chính mình đều có thể là những hành động phù hợp với trạng thái hiện tại. Vấn đề không nằm ở việc có hành động hay không, mà ở việc hành động nào phù hợp với nguồn lực mà mình đang có để đưa cơ thể và tâm trí quay trở lại “Vùng phục hồi”.

Vì vậy, trong những giai đoạn chuyển đổi, câu hỏi quan trọng đôi khi lại là: “Mình còn đủ sức để làm bất cứ điều gì lớn lao vào lúc này hay không?” Đôi khi, bước đi đúng đắn nhất không nhất thiết phải là bước đi nhanh nhất, mà là bước đi mà bạn có đủ sức để đi một cách vững vàng.

VI. Thử nghiệm trước, thay vì tìm một câu trả lời chắc chắn

Nếu có một áp lực vô hình xuất hiện trong hầu hết các cuộc khủng hoảng nghề nghiệp, thì đó có lẽ là việc phải tìm ra “câu trả lời đúng”: Đâu là công việc đúng? Đâu là ngành nghề đúng? Đâu mới là con người thật của mình? Chúng ta thường bị mắc kẹt vào niềm tin rằng phải thấu suốt mọi thứ trước khi hành động, bao gồm việc hiểu rõ chính mình. Nhưng thực tế của đời sống nghề nghiệp hiện đại lại vận hành theo chiều ngược lại.

Nghiên cứu về chuyển đổi nghề nghiệp của Herminia Ibarra cho rằng con người hiếm khi khám phá bản sắc mới chỉ bằng cách ngồi yên suy ngẫm. Điều giúp họ hiểu mình hơn thường là quá trình thử nghiệm những vai trò mới, tiếp xúc với những môi trường mới và trải nghiệm những cách sống khác nhau. Bà gọi đó là quá trình xây dựng Provisional Selves – những “bản ngã thử nghiệm”. Theo cách nhìn này, bản sắc không phải là một thực thể cố định đang chờ được khám phá, mà liên tục được hình thành trong quá trình con người lựa chọn, hành động và tương tác với thế giới. Nói cách khác, nhiều khi chúng ta không hành động vì đã hiểu mình, mà ngược lại, chính việc hành động mới giúp chúng ta dần hiểu mình hơn.

Đó cũng là lý do ngày càng nhiều người lựa chọn xây dựng một “sự nghiệp đa ngành nghề” (Portfolio Career), như một cách để mở rộng trải nghiệm nghề nghiệp và giảm sự phụ thuộc của bản sắc cá nhân vào một vai trò duy nhất. Mỗi vai trò không chỉ mang lại một nguồn thu nhập khác nhau mà còn mở ra những cách khác nhau để hiểu về chính mình.

Điều đó không có nghĩa là ai cũng cần chuyển ngành hay xây dựng một sự nghiệp đa ngành nghề. Giá trị cốt lõi nằm ở sự thay đổi trong cách tiếp cận. Thay vì cố gắng đi tìm một câu trả lời hoàn hảo, hãy bắt đầu bằng những câu hỏi thực tế và vừa sức hơn: “Điều gì đáng để thử nghiệm tiếp theo? Cuộc trò chuyện nào đáng để bắt đầu? Kỹ năng nào đáng để học thêm? Môi trường nào đáng để dấn thân trải nghiệm?”

Trong một thế giới đầy bất định, sự rõ ràng hiếm khi xuất hiện trước hành động. Phần lớn thời gian, nó chỉ dần hiện ra khi con người đủ can đảm bước tiếp, từng bước một.

Thư gửi người đang đứng giữa hành trình

Nếu bạn đang đọc đến những dòng này trong một giai đoạn mà mọi thứ trở nên mờ mịt hơn bình thường, thì không sao cả nếu hôm nay bạn vẫn chưa có câu trả lời.

Chúng ta từng tin vào một lộ trình sẽ gắn bó nhiều năm, từng nghĩ rằng tương lai đã có một hình hài rõ ràng. Rồi một ngày, thực tại thay đổi và những câu trả lời từng rất chắc chắn bỗng không còn phù hợp nữa. Sự đứt gãy đó không phải vì chúng ta yếu đuối hay thiếu kiên trì, mà bởi thế giới nghề nghiệp đang thay đổi nhanh và phức tạp hơn rất nhiều so với trước đây.

Có thể, điều quan trọng nhất vào lúc này chỉ là chấp nhận rằng bạn đang ở trong một giai đoạn chuyển tiếp, và rằng nỗi hoang mang bạn đang có không phải là bằng chứng cho thấy vấn đề ở bản thân bạn.

Có lẽ rồi sẽ đến lúc, những mảnh ghép rời rạc và ngổn ngang của ngày hôm nay dần kết nối lại thành một chương câu chuyện có ý nghĩa. Nhưng trước khi điều đó đến, hy vọng bạn sẽ đủ kiên nhẫn với chính mình để hồi phục khi cần, để lắng nghe mình nhiều hơn và để tin rằng mỗi bước đi, dù nhỏ đến đâu, vẫn đang góp phần định hình con người mà mình sẽ trở thành.

Đôi khi, hành trình sự nghiệp không phải là cuộc tìm kiếm một con đường thảnh thơi và chắc chắn, mà là học cách tiếp tục bước đi một cách vững chãi, ngay cả khi con đường ấy chỉ dần hiện ra sau mỗi dấu chân của chúng ta.

Cơ sở lý thuyết

1. Patton & McMahon. Systems theory framework.
2. Pryor, R. G. L., & Bright, J. M. Chaos theory of careers.
3. Jahoda. Latent Deprivation Model.
4. Dee Hock. Chaordic Path.

Các nguồn tham khảo:

1. Curtis, G. (2026, April 6). AI job loss is leaving professionals stranded in “professional purgatory.” Fortune.
2. Paul KI, Scholl H, Moser K, Zechmann A, Batinic B (2023). Employment status, psychological needs, and mental health: Meta-analytic findings concerning the latent deprivation model. Front. Psychol.
3. World Economic Forum. (2025). The future of jobs report 2025. World Economic Forum.
4. Ibarra, H. (2023). Why career transition is so hard—and how to manage it better.
5. Picchio, M., & Ubaldi, M. (2022). Unemployment and health: A meta-analysis (IZA Discussion Paper No. 15433). Institute of Labor Economics (IZA).
6. Thomassen, B. (2014). Victor Turner and liminality: An introduction. In B. Thomassen (Ed.), Liminality and the modern: Living through the in-between (pp. 89–107). Ashgate.
7. Grabbe, L., Duva, I. M., & Nicholson, W. C. (2023). The Community Resiliency Model, an interoceptive awareness tool to support population mental wellness. Cambridge Prisms: Global Mental Health, 10, e43.
8. Siegel, D. J. (1999). The developing mind: Toward a neurobiology of interpersonal experience. Guilford Press.
9. Southwick, S. M., & Charney, D. S. (2018). What is resilience? In Resilience: The science of mastering life’s greatest challenges (2nd ed., pp. 1–34). Cambridge University Press.

Bài viết “Hiểu mình” để không sụp đổ trong kỷ nguyên nghề nghiệp phi tuyến tính đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Hướng nghiệp Sông An.

Một “thái độ sống” với nhiều cách gọi khác nhau

Phong trào Tang ping, hay lying flat (nằm thẳng) bùng nổ trên các trang mạng xã hội Trung Quốc từ tháng 4 năm 2021 như một lối sống mới, thậm chí trở thành một phong trào xã hội. Người trẻ Trung Quốc từ chối chạy theo áp lực cực đoan “996 culture” (từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày/tuần). Biểu hiện của lối sống này là “nằm thẳng”, mặc kệ sự đời, chỉ làm những việc tối thiểu để sống qua ngày mà không phấn đấu hay cố gắng vượt lên trong công việc hay xã hội. Người “nằm thẳng” có thái độ từ bỏ mọi nỗ lực để đạt mục tiêu lớn, kế hoạch cuộc đời.

Theo thống kê mới nhất được công bố vào tháng 2/2025, cứ 6 người trẻ Trung Quốc thì có 1 người không có việc làm (tức khoảng 16,7%). Chính phủ Trung Quốc đã nhanh chóng can thiệp bằng cách kiểm duyệt từ khóa, xóa các bài viết và nhóm thảo luận về “nằm thẳng” trên mạng xã hội Trung Quốc Weibo, Douban, Zhihu, cho rằng phong trào này gây ảnh hưởng tiêu cực tới tinh thần lao động quốc gia. Truyền thông nhà nước đồng thời lên án Tang Ping, khẳng định “nằm thẳng không phải lựa chọn của giới trẻ”, và thúc đẩy các chính sách việc làm – nhà ở nhằm giảm bớt áp lực kinh tế vốn là nguyên nhân gốc rễ của hiện tượng này.

Không chỉ tại Trung Quốc, Tang ping, hay lying flat còn có nhiều tên gọi khác nhau trên toàn thế giới, với những biểu hiện tương đồng với các mức độ khác nhau. Tại Mỹ & Châu Âu là quiet quitting/boomerang kids: làm đúng mô tả công việc, từ chối làm thêm giờ, quay về nhà bố mẹ sống. Tại Châu Á như Hong Kong hay Singapore có khái niệm NEET – “Not in Education, Employment, or Training”, chỉ những người trẻ không tham gia vào việc học, đào tạo hoặc không có việc làm. Tại Hàn Quốc có thế hệ Sampo: những người quyết định từ bỏ ba điều quan trọng trong cuộc đời: hẹn hò, kết hôn và sinh con. Thuật ngữ này xuất phát từ tiếng Hàn “sampo” có nghĩa là “từ bỏ ba thứ”, do gánh nặng tài chính, áp lực từ xã hội và những bất bình đẳng giới. Tại Nhật Bản có nhóm Hikikomori: rút lui khỏi xã hội, không đi học, không đi làm, ẩn mình trong phòng riêng.

Tại Việt Nam, dù chưa có tên gọi chính thức, nhưng hoàn toàn có các biểu hiện rút lui nghề nghiệp/ xã hội/ trì hoãn trưởng thành tương tự khu vực châu Á và thế giới. Cụ thể hơn, theo ILO (Tổ chức Lao động Quốc tế) và Tổng cục Thống kê tháng 11/2025, tỷ lệ NEET ở người trẻ 15 – 24 tuổi có tới 1,6 triệu thanh niên không tham gia vào việc học, đào tạo hoặc không có việc làm. Con số này tăng 250.000 người so với quý 2/2025.

Ảnh hưởng của thái độ sống nằm thẳng

Theo một nghiên cứu thực nghiệm giữa việc nằm thẳng và sự hài lòng trong cuộc sống ở người thuộc độ tuổi 18-28 tại Trung Quốc, “nằm thẳng” dự đoán tiêu cực đáng kể đến sự hài lòng trong cuộc sống sau một tháng. Nghiên cứu này cho rằng “nằm thẳng” là một cơ chế giải tỏa tạm thời khi đối diện với áp lực quá lớn, nhưng hậu quả là tác động lâu dài đến sức khoẻ tâm thần. Khi cá nhân không có mục tiêu, không làm việc hay có hoạt động thử thách, không đạt được sự tiến bộ, họ mơ hồ về năng lực của chính mình hay mục đích sống.

Thái độ sống nằm thẳng không chỉ là một phản ứng tâm lý, mà còn là một sự thích nghi với hiện tại

Tiktoker ỚT In4 chia sẻ: “Giá mua nhà ở Việt Nam cao gấp 23,7 lần thu nhập bình quân”. Cô tuyên bố “và khi tôi nhìn vô tấm hình này là tôi tự động tôi bỏ cuộc, tôi không muốn cố gắng, tôi không muốn phấn đấu gì nữa.”

Trong suốt nhiều thập kỷ, thước đo thành công ở Việt Nam (và phần lớn châu Á) xoay quanh các dấu mốc “an cư lạc nghiệp”: học tốt – có việc ổn định – mua nhà – kết hôn – sinh con.

Tuy nhiên, cấu trúc kinh tế – xã hội tại Việt Nam đang thay đổi quá nhanh so với kỳ vọng đặt lên người trẻ. Thực tế trong 2025, giá mua nhà ở Việt Nam cao gấp 20-25 lần thu nhập bình quân, một trong những mức chênh lệch cao nhất Đông Nam Á (theo Vietnamnet), chi phí nuôi con chiếm tới 40% thu nhập gia đình (theo Báo Lao Động), trong đó, tiền lương khởi điểm trung bình chỉ tăng nhẹ, không theo kịp tốc độ lạm phát và chi phí sống tại đô thị (theo VnEconomy).

Đối với phần lớn người trẻ, việc cố gắng làm việc không còn tạo ra đột phá tài chính như thế hệ trước. Một bộ phận cảm thấy mình đang chạy trên chiếc máy chạy bộ không bao giờ dừng, càng chạy càng kiệt sức mà vẫn không đến được đích.

Điều này lý giải vì sao lying flat, quiet quitting, trì hoãn trưởng thành hay “từ bỏ cuộc đua” lại trở thành chiến lược sinh tồn, chứ không phải thái độ lười biếng. Người trẻ Việt Nam đứng trước một loạt rào cản: kỳ vọng gia đình về ổn định và thăng tiến, chuẩn mực xã hội gắn thành công với nhà – xe – hôn nhân – con cái, và áp lực từ mạng xã hội khiến họ liên tục so sánh bản thân. Khi kỳ vọng tăng nhưng cơ hội không theo kịp, việc rút lui trở thành phản ứng tự nhiên nhằm bảo vệ sức khỏe tinh thần và khả năng duy trì cuộc sống.

Tâm thế buông xuôi “nằm thẳng” xuất hiện trên mọi ngóc ngách mạng xã hội

Chỉ cần tìm từ khoá “nằm thẳng” trên mạng xã hội TikTok, Threads, v.v. là chúng ta có thể xem được rất nhiều những chia sẻ của người lao động.

Người dùng Tiktok: “Khi nhận ra rằng làm cả đời cũng không mua được nhà”, “Nghĩ xưa ba mẹ mình cày cuốc 5 năm có 5 hecta rẫy trên Dak Lak nhà cửa, buôn gỗ, ngày nay làm s*l vẫn không thể mua được căn nhà”, “Tôi đã từng chỉ trích những người như này và giờ tôi đang như vậy, hàng ngày có đồ ăn ở nhà là được không làm quá nhiều.”

Người dùng Threads: “Tui trước cũng cố gắng đồ ghê lắm mấy mom. Rồi sau mấy năm đi làm, sống môi trường cạnh tranh, đấu đá công sở giờ bị bệnh về thần kinh luôn =)) nên giờ chọn lối sống y trên để đỡ rước bệnh về người, chọn công việc bình thường làm có tiền đủ lo thân, dư ít là được.”, “Nói sao nhỉ. Mình là thế hệ có làm đến già cũng không đủ tiền mua đất mua nhà. Mình ở ngoại thành Hà Nội, miếng đất rẻ cũng 2,3 tỷ. Đẹp thì 4, 5, 10 tỷ.” – trả lời cho bình luận này: “1. Là nằm thẳng, 2. Là liều. Chứ giờ bạn nào không có gia đình hậu thuẫn thì coi như là xong rồi đó, quay ra nằm thẳng thôi. Hẹ hẹ hẹ.”

Chia sẻ trực tiếp từ Chuyên gia hướng nghiệp Phoenix Ho

Từ góc nhìn của một người hành nghề trong lĩnh vực phát triển nghề nghiệp, dựa trên các lý thuyết nền tảng của lĩnh vực này, tôi mạn phép đề nghị một số giải pháp mang tính xây dựng cho thái độ sống “nằm thẳng” được nêu trên.

Một – Điều chỉnh khung tư duy tổng

Để giúp mỗi cá nhân thoát khỏi cảm giác hụt hơi khi cố gắng nhiều nhưng vẫn khó đạt được những nhu cầu vật chất cơ bản, người lao động có thể bắt đầu bằng câu hỏi:

“Trong giai đoạn này của đời mình, tôi có thể làm chủ phần nào?”

Mỗi cá nhân có thể lựa chọn:

• làm chủ nhịp sống và năng lượng của bản thân (giờ làm – giờ nghỉ – khả năng hồi phục),
• hoặc tập trung phát triển kiến thức và kỹ năng trong giai đoạn 6 đến 12 tháng tiếp theo,
• hoặc làm chủ cách bản thân gắn ý nghĩa vào công việc hiện tại, dù đó chưa phải là “nghề mơ ước”.

Việc lựa chọn làm chủ một khía cạnh cụ thể trong cuộc sống giúp mỗi cá nhân xác lập những kỳ vọng hợp lý, từng bước đạt được kỳ vọng ấy, từ đó gia tăng cảm giác mình đang tham gia kiến tạo cuộc đời của chính mình, thay vì chỉ bị cuốn theo hoàn cảnh.

Hai – Tái định nghĩa “nằm thẳng” như một giai đoạn tạm dừng phát triển, không phải thất bại

Ở tầng sâu hơn, “nằm thẳng” không phải là lười biếng, mà là một cơ chế tự bảo vệ, một phản ứng hợp lý của người lao động trước một hệ thống đã trở nên quá tải. Do đó, thay vì chống lại thái độ “nằm thẳng”, có thể định nghĩa lại nó như một “bình nguyên nghề nghiệp có chủ đích”.

Gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, truyền thông và xã hội, thay vì nói “Bạn phải cố gắng hơn”, có thể nói:

“Có những giai đoạn mình không tiến lên, nhưng vẫn đang giữ mình không trượt xuống – và điều đó có giá trị.”

Trong giai đoạn này, nên khuyến khích cá nhân đang “nằm thẳng”:

• thử những công việc nhỏ,
• học các kỹ năng ngắn hạn,
• gặp gỡ những con người mới,
• và quan sát xem bản thân phản ứng thế nào với từng trải nghiệm.

Điều quan trọng không phải là ép họ phải có mục tiêu lớn, mà là hỗ trợ để họ không đóng băng hoàn toàn.

Ba – Ý nghĩa “đủ sống” trong từng vai trò

Trong văn hóa Việt Nam, người lao động không chỉ là “người làm nghề”, mà còn đồng thời là con cái, trụ cột tài chính, cha/mẹ tương lai, thành viên cộng đồng, bạn thân.

Một câu hỏi mà cá nhân đang trong trạng thái “nằm thẳng” có thể suy ngẫm là:

“Trong vai trò hiện tại, điều gì khiến tôi thấy đủ sống?”

Ví dụ:

• Với vai trò người lao động: công việc này có giúp tôi ổn định, học được điều gì đó, và không làm tôi kiệt sức hay không?
• Với vai trò con cái: tôi có đang phần nào giảm bớt gánh nặng cho gia đình?
• Với vai trò cho chính mình: tôi có không gian nào để thở và để phát triển bản thân?

Bốn – Phân vùng kiểm soát

Như bài viết đã chỉ ra, người lao động tại Việt Nam rất dễ rơi vào cảm giác bất lực khi nhà ở, thu nhập hay thị trường lao động đều nằm ngoài tầm kiểm soát. Thay vì cố gắng “làm chủ mọi thứ”, mỗi cá nhân có thể học cách phân biệt rõ:

điều gì không kiểm soát được – điều gì kiểm soát được một phần – và điều gì hoàn toàn kiểm soát được.

Ví dụ:

• Không kiểm soát được: giá nhà, kinh tế vĩ mô.
• Kiểm soát được một phần: ngành nghề theo đuổi, nơi làm việc, kỹ năng muốn phát triển.
• Hoàn toàn kiểm soát được: cách học, nhịp làm việc, ranh giới cá nhân.
• Nghiên cứu trong lĩnh vực phát triển nghề nghiệp cho thấy, niềm tin vào năng lực bản thân tăng lên khi con người cảm nhận được mình đang làm chủ những việc nhỏ và cụ thể, chứ không phải khi cố gắng chinh phục những mục tiêu quá khổng lồ.

Năm – Có một con đường của riêng mình

Trong bối cảnh mạng xã hội liên tục nói về thành công tài chính của rất nhiều người, điều người lao động cần tự nhắc mình là:

“Tôi không cần phải leo thang xã hội. Tôi cần một con đường đủ rõ để không lạc.”

Nói cách khác, không nhất thiết phải luôn theo đuổi những giấc mơ cực kỳ to lớn. Thay vào đó, hãy thực tế với con đường mà chính mình đang là người lữ hành.

Con đường ấy có thể bao gồm:

• một nghề đủ nuôi sống hiện tại,
• một kỹ năng có thể chuyển đổi,
• một vùng ý nghĩa cá nhân nhỏ nhưng bền,
• và một mạng lưới con người để không phải đi một mình.

Phát triển nghề nghiệp vì thế không còn là leo cao, mà là học cách đứng vững, rồi bước tiếp khi có thể.

Cơ sở lý thuyết

1. Savickas, M. L. Career construction theory.
2. Pryor, R. G. L., & Bright, J. M. Chaos theory of careers.
3. Super, D. E. Life-span, life-space theory.
4. Rotter, J. B. Locus of control theory.
5. Krumboltz, J. D. Planned happenstance theory.
6. Role salience theory.
7. Lent, R. W., Brown, S. D., & Hackett, G. Social cognitive career theory.

Các nguồn tham khảo:

1. National Bureau of Statistics of China. (2024, January 17). Press release: National statistics.
2. Tuổi Trẻ. (2025, November 3). Cục Thống kê nói gì về con số 1,6 triệu thanh niên 15-24 tuổi không việc làm, không học tập đào tạo.
3. Reddit. (2021, January 9). Gen Z: Một thế hệ rác rưởi nằm thẳng không có lợi.
4. MDPI. (2025). Journal of psychology: Career development and mental health.
5. TikTok. (2025, March 1). TikTok video on career challenges for youth in Vietnam.
6. VOV. (2025, May 10). Vì sao 22,2% người trẻ Việt không muốn kết hôn, sinh con?
7. Vietnamnet. (2025, May 5). Housing prices surge beyond reach: More couples delay having children.
8. Lao Động. (2025, April 10). Chuyên gia gợi ý cách chuẩn bị tài chính vững vàng để nuôi con.
9. VnEconomy. (2025, May 5). Pressure from housing prices on low-income earners.

Bài viết Thế hệ nằm thẳng – Khi người lao động trẻ tuyên bố: “Tôi bỏ cuộc” đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Hướng nghiệp Sông An.

Biên tập: Minh Thảo

Phát triển vòng xoắn ốc trong nghề nghiệp

Theo chuyên gia hướng nghiệp Phoenix Ho, vòng xoắn ốc là một ẩn dụ thú vị liên quan đến hành trình phát triển sự nghiệp của một cá nhân. Bởi lẽ, mỗi bước tiến trong công việc sẽ không diễn ra theo một đường thẳng tuyến tính, từ điểm A đến điểm B, rồi từ điểm B đến điểm C, mà là một chuỗi tháng ngày lên bổng, xuống trầm. 

Với cách tiếp cận này, quá trình vươn mình lên tới đỉnh cao sự nghiệp (nơi có hình ngôi sao màu vàng) đòi hỏi người đi làm phải học hỏi liên tục, thu thập kiến thức và trau dồi kỹ năng mới qua việc trải nghiệm và rèn luyện từ môi trường việc làm lẫn cuộc sống xung quanh. 

Thế nhưng, sau mỗi đỉnh cao sự nghiệp là những đường đi xuống. Điều này xảy ra do người đi làm cần thay đổi hướng đi, hoặc do những bước ngoặt và biến động không ngờ bởi yếu tố ngoại cảnh. Vì vậy, tại những thời điểm nút thắt của sự nghiệp (nơi có hình ngôi sao màu hồng), người đi làm cần tự nhìn lại bản thân, đánh giá một lần nữa sở thích, năng lực hành nghề và động lực nghề nghiệp để tái xác định mục tiêu, dẫn đến sự điều chỉnh con đường nghề nghiệp phù hợp.

Thế mới thấy, hành trình phát triển nghề nghiệp không phải lúc nào cũng “màu hồng”. Thành công vẫn luôn song hành với sự thất bại, những bước dậm chân tại chỗ, hoặc thậm chí phải bước lùi để tích lũy kinh nghiệm và kỹ năng mới, tạo sức bật cho chặng đường tiếp theo. Vì vậy, đừng ngại để cho mình một khoảng nghỉ, bạn nhé!

Lùi lại để bước tiếp

“Career break” là khoảng thời gian bạn lựa chọn để dừng chân, tạm gác lại công việc bộn bề để tập trung cho những mục tiêu khác ngoài sự nghiệp. Chẳng hạn như hồi phục sức khỏe, chăm sóc gia đình, học hỏi những điều mới, hoặc chỉ đơn giản là tìm lại định hướng nghề nghiệp cho bản thân. Với nhiều người, đây có lẽ là một thuật ngữ vừa quen, nhưng cũng thật lạ! Quen – vì ai trong chúng ta cũng từng có lúc cảm thấy bế tắc, kiệt sức và muốn tạm dừng để nhìn lại con đường sự nghiệp. Nhưng lạ – vì không phải ai cũng dám bước ra khỏi guồng quay công việc để nghỉ ngơi một cách có chủ đích.

Đôi khi, khoảng nghỉ trong sự nghiệp còn được nhìn nhận như một “khoảng trống” đáng lo ngại trong CV, thể hiện sự bất định hoặc thiếu cam kết với công việc của ứng viên. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện tại, ngày càng nhiều người nhận ra rằng “career break” không chỉ là một sự tạm dừng hay lùi bước, mà còn là một “chiến lược” cần thiết để họ nạp lại năng lượng, tái định vị bản thân và chuẩn bị cho bước tiến xa hơn. Điều quan trọng là, ta biết khi nào cần tạm dừng và làm thế nào để tận dụng khoảng thời gian đó một cách hiệu quả.

Đâu là các dấu hiệu cho thấy bạn đang cần “career break”?

Dấu hiệu đầu tiên là cảm giác kiệt sức, chán nản, thiếu động lực, không còn sức sống hoặc niềm vui trong công việc. Mỗi ngày thức giấc đều không muốn đi làm, mắc kẹt và “chiến đấu” với suy nghĩ đi hay ở; lúc chiều về thì lòng nặng trĩu khi nghĩ đến ngày mai. Cứ như thế, vòng lặp vẫn tiếp diễn đều đặn, không hồi kết.

Sau đó là hành vi tự dán nhãn bản thân rằng mình rất tệ, thiếu năng lực, kèm theo nỗi lo lắng về khả năng của bản thân: “Mình có thực sự phù hợp với công việc?”, “Mình có thuộc về nơi này?”. Như hình tròn không thể khớp vào khuôn hình vuông, bạn cứ ép mình phải làm việc dù còn đang rối bời và ngổn ngang trong suy nghĩ lẫn hành động, dù càng ngày càng thấy gượng gạo và thiếu sự hòa hợp tự nhiên. 

Một dấu hiệu nữa là bạn đã đổi công việc vài lần. Mỗi lần nghỉ việc là quyết tâm đổi qua một nghề khác phù hợp hơn, để rồi một vài tháng sau lại nhận lời mời ở một vị trí tương tự vì thói quen, vì áp lực tài chính, và vì nỗi lo thiếu năng lực để chuyển đổi sang một nghề khác hoàn toàn. Mọi chuyện có vẻ ổn ở giai đoạn đầu trong môi trường lạ, khi cần học hỏi nhiều thứ mới và chứng minh bản thân để qua thời kỳ thử việc. Song, khi mọi thứ vào guồng, vấn đề cũ lại quay về. Điều này cũng giống như việc nhổ răng khôn – nếu không xử lý dứt điểm, cơn đau sẽ lặp đi lặp lại. Mỗi lần trì hoãn chỉ là một giải pháp tạm thời, giúp xoa dịu cơn đau trong chốc lát, nhưng chẳng mấy chốc, nó sẽ đâu lại vào đó, có khi còn nghiêm trọng hơn.

Hành động quyết liệt để tạo ra sự thay đổi

Nếu bạn thấy mình đâu đó trong câu chuyện này, xin hãy nhớ rằng bạn không hề đơn độc. Rất nhiều người cũng đã từng chênh vênh, loay hoay trước những ngã rẽ nghề nghiệp, giống như bạn. Nhưng điều quan trọng là, ai cũng có thể tìm cho mình một hướng đi rõ ràng, hướng đến một tương lai rộng mở hơn. Để làm được điều đó, đôi khi chúng ta cần đủ dũng khí, sự can đảm để dừng lại, rời bỏ điều quen thuộc, và bắt đầu lại với một tâm thế vững vàng hơn. Hãy thử lắng lòng và tự hỏi bản thân:

• Mình có đang đối mặt với những nút thắt trong sự nghiệp hay không?
• Mình có cần một khoảng dừng để tìm lại động lực và hướng đi?
• Mình có đang chần chừ, do dự khi đưa ra quyết định quan trọng?

Nếu câu trả lời là có, và bạn vẫn đang loay hoay không biết bắt đầu từ đâu, hành động như thế nào, thương mời bạn đến với Career Retreat – Tái định hướng sự nghiệp tại Ba Vì, Hà Nội vào tháng 6; và Đà Lạt vào tháng 8 này. Đây sẽ là không gian để bạn:

• Nhìn lại những nốt thăng trầm trong hành trình sự nghiệp của mình
• Tự gọi tên những vấn đề đang khiến bản thân băn khoăn, trì hoãn
• Định hình bước đi cụ thể để bắt đầu tháo gỡ nút thắt nghề nghiệp
• Lập kế hoạch phát triển bản thân cho những năm tiếp theo

Việc đối diện với bản thân và bắt đầu lại hành trình phát triển nghề nghiệp là điều không hề dễ dàng. Vì vậy, nếu bạn lo lắng khi đi trên con đường này một mình, Sông An sẽ đồng hành cùng bạn vượt qua bước ngoặt khó khăn này, bạn nhé!

Khi người đi làm thiếu định hướng phát triển nghề nghiệp

“Hiểu mình” để không sụp đổ trong kỷ nguyên nghề nghiệp phi tuyến tính

Kì nghỉ thai sản: Khi niềm hạnh phúc cá nhân trở thành nỗi lo phát triển nghề nghiệp

Thế hệ 25-30*: Giữa áp lực tài chính và khát vọng định vị bản thân

Thế hệ nằm thẳng – Khi người lao động trẻ tuyên bố: “Tôi bỏ cuộc”

“Career break”: Khi nào bạn cần một khoảng nghỉ cho sự nghiệp?

Bạn có đang cần một ngày “snooze”?

Đừng để công việc chỉ là những ngày “chấm công”

Nên nghĩ gì khi có ý định chuyển việc?

Bài viết “Career break”: Khi nào bạn cần một khoảng nghỉ cho sự nghiệp? đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Hướng nghiệp Sông An.

Biên tập: Hà Duy

Sẽ có những ngày bạn cảm thấy mệt mỏi, kiệt sức trong công việc đến mức bạn không thể nghĩ ra ý tưởng gì mới. Bạn đi đi về về giữa nơi làm việc và phòng trọ như một thói quen. Công việc vẫn vậy, nhưng chất lượng công việc, sức khỏe thể chất và tinh thần của bạn đều đang “báo động”.

Bạn biết rằng, cần phải làm gì đó để thoát khỏi khỏi tình trạng này. Thế nhưng, có quá nhiều việc cần làm, từ ổn định cảm xúc, sắp xếp lại suy nghĩ, cho đến vạch ra một kế hoạch hành đồng. Ở mỗi bước, bạn lại cần phải thực hiện những bước nhỏ khác để dẫn đến kết quả cuối cùng. Chỉ hình dung về lượng “công việc phải làm” thôi cũng đủ để khiến bạn cảm thấy choáng ngợp.

Vậy, bạn khoan đừng nghĩ ngợi gì nữa. Giống như nút “báo lại” (snooze) trên đồng hồ báo thức mỗi sáng, hãy cho phép bản thân tạm dừng để nạp lại năng lượng và tâm hồn được thư giãn. “Nghỉ ngơi một ngày cũng không sao đâu. Trong ngày đó, ngay cả mơ mộng cũng đừng mơ.”

Nghỉ ngơi không phải là “nếu có thì tốt”

Bạn có bao giờ cảm thấy tội lỗi khi nghỉ ngơi? Đó là “hậu quả” của văn hóa vội vã (hustle culture) đang ngày càng phổ biến. Chúng ta biết rằng nên nghỉ ngơi ngắn sau mỗi giờ làm việc (như thay đổi tư thế, thả lỏng mắt, v.v.), nhưng thường xuyên quên mất. Những quãng nghỉ dài hơn sau giờ làm, đáng lẽ để nạp lại năng lượng, lại biến thành những giờ lướt điện thoại vô nghĩa. Còn những ngày nghỉ phép? Chúng ta thường để dành chờ đến lúc “được rảnh”, hoặc nếu có dùng, cũng không thể hoàn toàn gác lại công việc mà luôn trong tâm thế sẵn sàng trả lời điện thoại hay e-mail công việc. Kết quả là, chúng ta luôn trong trạng thái “báo động”, dù là ngày thường hay ngày nghỉ.

Công việc căng thẳng, cảm giác tội lỗi khi nghỉ ngơi và những lần nghỉ ngơi không hiệu quả đang dần bào mòn năng lượng của bạn. Để thay đổi tình trạng này, bạn cần làm điều gì đó khác đi. Vì vậy, hãy cho phép mình có một ngày “tạm dừng” đúng nghĩa.

Thiết lập ngày nghỉ trọn vẹn dành cho bản thân

Đầu tiên, bạn hãy rà lại các công việc của mình, ưu tiên giải quyết các đầu việc quan trọng và cấp bách trước. Ngay sau đó, hãy “book” cho mình một ngày nghỉ trong 1-2 tuần tiếp theo. Nếu thời gian không cho phép, bạn hoàn toàn có thể dành riêng một ngày cuối tuần cho kế hoạch “tạm dừng”. Nhưng nếu có thể, hãy thử chọn một ngày giữa tuần, bạn sẽ cảm nhận được sự khác biệt đầy thú vị.

Sau khi đã chọn xong ngày nghỉ cho riêng mình, bạn hãy thiết kế một ngày nghỉ thú vị hết sức có thể cho mình với mục tiêu rõ ràng. Trong bài viết Nghỉ ngơi đúng cách: Chìa khoá tạo sức bền trong công việc được chia sẻ trước đây, một nghiên cứu thú vị trên 537 người lao động đã đưa ra câu hỏi: “Bạn có mục tiêu nào cho kỳ nghỉ đông sắp tới không?” và yêu cầu họ đánh giá mức độ hạnh phúc sau kỳ nghỉ. Kết quả cho thấy, 8% những người đặt mục tiêu sẽ cảm thấy hạnh phúc hơn so với người không đặt mục tiêu. Ngoài ra, những nhân viên có mục tiêu trong kỳ nghỉ của mình dự đoán sẽ phân bổ ít hơn 24% thời gian cho các hoạt động giải trí thụ động như xem TV, ngủ trưa hoặc không làm gì. Thay vào đó, họ có thêm 28% thời gian để thực hiện những hoạt động nghỉ ngơi có ý nghĩa quan trọng. Bạn có thể thực hiện trắc nghiệm Rest Quiz để khoanh vùng yếu tố bạn “thiếu” nhất lúc này, từ đó lựa chọn các hoạt động nghỉ ngơi, thư giãn phù hợp.

Hãy biến ngày nghỉ của bạn thành một cuộc phiêu lưu, nơi bạn tự do đi theo sở thích, đam mê của mình. Dựa trên những mục tiêu đã đề ra, hãy lựa chọn những hoạt động không chỉ giúp bạn đạt được điều mình mong muốn, mà còn khơi dậy những cảm xúc tích cực và niềm vui trong bạn. Đó có thể là việc tái hiện những kỷ niệm đẹp, làm bánh hay nấu những món ăn yêu thích đã lâu không thực hiện, khám phá những điều mới mẻ mà bạn luôn muốn thử như trượt ván hay tham gia một buổi social dance (khiêu vũ giao tiếp). Hoặc đơn giản chỉ là có một buổi sáng thảnh thơi trên giường, miễn là bạn thực sự muốn như vậy, chứ không phải vì không biết làm gì khác.

Sau một ngày “tạm dừng” trọn vẹn, bạn đã sẵn sàng quay trở lại với công việc và cuộc sống thường nhật, mang theo một tinh thần tươi mới và nguồn năng lượng dồi dào. Lúc này, hãy tự tin đối mặt với những thách thức trong sự nghiệp.. Những chia sẻ có thể giúp ích cho bạn ở chặng đường tiếp theo này là:

• Bài viết Tìm lại cảm hứng trong công việc hiện tại
• Chương trình Tái định hướng sự nghiệp, diễn ra tại Đà Lạt từ ngày 18/04 đến ngày 20/04/2025 (chi tiết)

“Hiểu mình” để không sụp đổ trong kỷ nguyên nghề nghiệp phi tuyến tính

Thế hệ nằm thẳng – Khi người lao động trẻ tuyên bố: “Tôi bỏ cuộc”

“Career break”: Khi nào bạn cần một khoảng nghỉ cho sự nghiệp?

Bạn có đang cần một ngày “snooze”?

Đừng để công việc chỉ là những ngày “chấm công”

Khi nghề nghiệp xác quyết bỗng không còn ý nghĩa

Liều thuốc cho tình trạng kiệt sức: “Mindful Self-Compassion”

Đi làm – không chỉ là câu chuyện thu nhập

Trì hoãn trong công việc – một cách nhìn nhận mới

Bài viết Bạn có đang cần một ngày “snooze”? đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Hướng nghiệp Sông An.

Biên tập: Minh Thảo

Đi làm bằng xe buýt mỗi sáng, điều khiến tôi thích thú nhất là được lắng nghe những bản nhạc đầy cảm xúc phát ra từ chiếc radio nhỏ của bác tài. Có hôm là những giai điệu bolero ngọt ngào, tươi vui; có hôm lại là những bài dân ca miền Tây thấm đượm nỗi buồn man mác. Sáng nay, tiếng nhạc rộn ràng đón Giáng sinh hòa cùng cơn gió se lạnh của tháng 12 khiến không gian trở nên rộn ràng, như nhắc nhở mọi người nhanh chóng hoàn tất những gì còn dang dở của năm cũ để chào đón một năm mới.

Với công việc nhân sự của mình, tôi nghĩ đến việc lên kế hoạch cho đợt khám sức khỏe cuối năm cho nhân viên – một dịp để mọi người nhìn lại tình hình sức khỏe của mình sau một năm bận rộn, từ đó có kế hoạch chăm sóc bản thân tốt hơn trong năm tới. Bất giác, tôi tự hỏi: đau đầu, chúng ta biết tìm đến viên thuốc giảm đau; bệnh nặng hơn, sẽ đến phòng khám. Nhưng còn sức khỏe nghề nghiệp thì sao? Làm thế nào để biết khi nào ta cần nghỉ ngơi, khi nào cần sự trợ giúp, hay khi nào cần điều chỉnh lại hướng đi?

Những câu hỏi ấy khiến tôi nghĩ đến các cách tự khám sức khỏe nghề nghiệp cho mỗi người đi làm.

Mức độ 1: Công việc tương thích nhưng workload nhiều

Đó là những năm đầu làm việc sau khi tôi ra trường. Công việc phù hợp với thế mạnh, đồng nghiệp thân thiện, môi trường làm việc hòa nhã. Nhưng dù mọi thứ đều “đúng”, tôi vẫn thường rời văn phòng khi thành phố đã lên đèn, bỏ lỡ ánh chiều tà dịu dàng trải dài trên những mái nhà. Cuối tuần, tôi mệt rã rời, công việc là nồi cơm Thạch Sanh, cuộc sống là những ngày qua lại giữa guồng quay công việc không hồi kết. Có lúc tôi thấy mình như anh chàng chuyền dưa hấu hay thấy vào dịp cận Tết – chuyền từng quả một cách nhịp nhàng, từ tay người này qua tay người khác, để xếp ngay ngắn trên quầy hàng. Đều đặn, chính xác, nhưng buồn tẻ và không có khoảng nghỉ.

Tôi khao khát một khoảnh khắc để thở. Tôi muốn có những “bước chuyền” đẹp hơn, như của các cầu thủ – nơi mỗi quả bóng có thể bay xoáy lên không trung, nhẹ nhàng rơi xuống tay tôi, và tôi có thời gian để vòng tay đỡ lấy nó. Hình ảnh đó là cách tôi mường tượng về việc có không gian để suy ngẫm, để làm công việc của mình tốt hơn, sáng tạo hơn. Nhưng thay vào đó, tôi chỉ thấy mệt.

Khi rà soát lại, tôi nhận ra vấn đề không nằm ở môi trường hay tính chất công việc, mà ở khối lượng công việc. Nó quá lớn so với năng lượng và thời gian mà tôi có. Tôi không ghét công việc mình đang làm, nhưng tôi bị cuốn vào một vòng lặp làm mãi không hết việc.

Tự kê toa: Cần nghỉ ngơi, ưu tiên sắp xếp lại công việc

Để thoát khỏi tình trạng này, tôi đã làm hai điều:

1. Ưu tiên và sắp xếp lại công việc. Tôi bắt đầu học cách phân loại các nhiệm vụ: việc nào cần làm ngay, việc nào có thể đợi, và việc nào có thể giao lại. Điều này không chỉ giúp tôi kiểm soát được khối lượng công việc mà còn giúp tôi cảm thấy chủ động hơn trong công việc.
2. Dành thời gian nghỉ ngơi thực sự. Tôi học cách tôn trọng thời gian rảnh rỗi của mình – không mang việc về nhà, không kiểm tra email công việc vào cuối tuần, và dành thời gian để tận hưởng những điều nhỏ bé như đi dạo hay đọc sách.

Khi workload được giảm bớt và tôi cho phép bản thân có những “khoảng thở”, tôi dần tìm lại được sự cân bằng. Công việc không còn là chuỗi ngày lặp đi lặp lại, mà trở thành nơi tôi có thể khám phá, học hỏi và đóng góp một cách trọn vẹn hơn.

Mức độ 2: Nhận diện các điểm gây mệt dựa vào sự tương thích của đặc tính nghề nghiệp – đặc điểm bản thân và tự điều chỉnh.

Tôi nghĩ đến chị Ph., một đồng nghiệp của mình, người từng chia sẻ với tôi những mệt mỏi trong công việc hành chính – nhân sự dù chị rất giỏi và giàu kinh nghiệm. Theo lý thuyết mật mã Holland, (bạn có thể tìm hiểu tại đây), chị có thể hiện nhóm Kỹ thuật cao khi thích những công việc cụ thể, rõ ràng, thiên về hành động thực tế như tổ chức sự kiện hay quản lý hiện trường thay vì ngồi văn phòng. Bên cạnh đó, nhóm Xã hội trong chị bộc lộ rõ ở niềm yêu thích giúp đỡ người khác, kết nối và hỗ trợ các cá nhân phát triển. Dù vậy, công việc chị đảm nhận đòi hỏi rất nhiều từ nhóm Nghiệp vụ xoay quanh việc xử lý hồ sơ, hoàn thiện báo cáo chi tiết, quản lý hệ thống dữ liệu nhân viên. Những công việc lặp đi lặp lại khiến chị không thể hiện được năng lượng tươi vui, đổi mới vốn là cá tính của chị.

Tự kê toa: Nhận diện điểm gây mệt và tự điều chỉnh

Chị nhận ra các điểm gây mệt:

Công việc giấy tờ chiếm phần lớn thời gian: Đây là loại nhiệm vụ công việc không sử dụng năng lượng nhóm Xã hội có trong chị.

Thiếu yếu tố hành động và tương tác: Thời gian dài làm việc với các con số và dữ liệu khiến chị cảm thấy gò bó và xa rời những giá trị cá nhân quan trọng nhất: sự kết nối và cảm giác đóng góp thực tế.

Vì thế, chị có các điều chỉnh:

• Chuyển trọng tâm sang thế mạnh cá nhân: chủ động đề nghị tham gia nhiều hơn vào mảng tổ chức các buổi đào tạo và sự kiện cho nhân viên, thay vì chỉ làm công việc giấy tờ. Với các buổi đào tạo, chị có cơ hội tương tác trực tiếp với nhân viên, tạo dựng môi trường hỗ trợ và năng động – điều rất phù hợp với nhóm Xã hội và Kỹ thuật của chị.

• Nhìn nhận lại ý nghĩa của công việc: thay đổi cách nhìn nhận về các nhiệm vụ giấy tờ. Thay vì chỉ xem chúng như các công việc kỹ thuật, chị nghĩ đến giá trị lâu dài của chúng: việc quản lý hồ sơ và dữ liệu nhân sự chính xác sẽ giúp xây dựng môi trường làm việc minh bạch và hỗ trợ nhân viên tốt hơn.

Câu chuyện của chị Ph. cho tôi thấy rằng, khi hiểu rõ bản thân ở lăng kính hướng nghiệp và biết cách điều chỉnh, chúng ta có thể vượt qua những điểm gây mệt mỏi và biến công việc thành một nguồn cảm hứng tích cực.

Mức độ 3: Vấn đề cần sự trợ giúp

Có những thời điểm trong sự nghiệp, những vấn đề về sức khỏe nghề nghiệp trở nên phức tạp và không thể giải quyết chỉ bằng nghỉ ngơi hay các điều chỉnh cá nhân. Việc gọi tên vấn đề không hề dễ dàng. Chỉ biết đó có thể là cảm giác chán chường mỗi sớm mai thức dậy khi nghĩ đến cảnh phải đi làm, hay là trạng thái mông lung, vô định không biết mình đang làm gì đây giữa guồng quay công việc. Có khi đó là sự cạn kiệt ý chí đến mức mất hứng thú với mọi thứ xung quanh, hoặc cảm giác bị mắc kẹt trong một vòng lặp không lối thoát, nơi mọi nỗ lực dường như không mang lại kết quả. Những triệu chứng này âm thầm bào mòn tinh thần, khiến ta rơi vào tình trạng kiệt quệ cảm xúc, khó tập trung, và thậm chí nghi ngờ chính năng lực của mình.

Đi thăm khám: Tìm sự trợ giúp từ chuyên gia

Để vượt qua trạng thái này, việc tìm đến chuyên gia hoặc áp dụng các công cụ hỗ trợ hướng nghiệp là điều cần thiết. Nút thắt nghề nghiệp có thể bắt nguồn từ những yếu tố bên trong lẫn bên ngoài, ảnh hưởng sâu sắc đến cách ta đối diện với công việc hàng ngày và định hướng tương lai. Thiếu động lực khiến ta mất hứng thú với công việc, trì hoãn, và cảm thấy mọi nỗ lực đều vô nghĩa. Thiếu quyết đoán làm ta lo lắng quá mức, không dám hành động, và cảm giác bị mắc kẹt. Niềm tin sai lệch như tự cho rằng mình không đủ giỏi hoặc phụ thuộc quá nhiều vào ý kiến người khác cũng khiến ta giới hạn bản thân. Ngoài ra, ta có thể không rõ về sở thích, kỹ năng, giá trị cốt lõi, dẫn đến thiếu tự tin và mơ hồ về ý nghĩa công việc. Việc không biết rõ các lựa chọn nghề nghiệp hoặc yêu cầu công việc tương lai cũng gây nên sự mông lung. Ta có thể bị giằng xé bởi mâu thuẫn bên trong hoặc áp lực từ gia đình, xã hội, dẫn đến căng thẳng và không hài lòng. Cuối cùng, thiếu kỹ năng đối phó với thay đổi hoặc kiên cường trước thất bại khiến bạn dễ buông xuôi và mất đi cơ hội phát triển.

Tham khảo Bảng đáng giá khó khăn nghề nghiệp (CDI) tại đây.

Kết luận

“Và đừng để đời chỉ là những chuỗi ngày được chấm công (that’s right)
Miệng cười như nắng hạ nhưng trong lòng thì chớm đông (yo)
Nếu mà mệt quá giữa thành phố sống chồng lên nhau
Cùng lắm thì mình về quê, mình nuôi cá và trồng thêm rau (ha-ha)”

Tiếng nhạc của Đen Vâu vang lên từ chiếc radio nhỏ của bác tài, lời ca như một lời nhắc nhở sâu sắc về cuộc sống, về công việc. Trong nhịp sống vội vã, nhiều khi ta bị cuốn vào guồng quay công việc mà quên lắng nghe chính mình. Miệng vẫn cười tươi như nắng hè, nhưng trong lòng lại chớm lạnh như mùa đông; như thể ta đang sống trong một thành phố tấp nập, chồng chéo những lo toan.

Chuyến xe đã đến trạm tôi cần xuống. Như thường lệ, tôi hít thở thật sâu không khí trong lành của buổi sớm mai. Làn gió tháng 12 se lạnh thổi qua, tôi nhìn dòng người vội vã lên đường, lòng thầm mong nhiều người sẽ nhận ra giá trị của việc chăm sóc sức khỏe nghề nghiệp. Biết dừng lại khi cần, kiểm tra và chăm sóc sức khỏe nghề nghiệp chính là chìa khóa để giữ gìn niềm đam mê với công việc, giúp mỗi người phát triển toàn diện và tìm thấy sự viên mãn trong cuộc sống theo nghiên cứu về sự viên mãn (wellbeing) của Gallup.

Tham khảo Kênh sức khỏe nghề nghiệp.

“Hiểu mình” để không sụp đổ trong kỷ nguyên nghề nghiệp phi tuyến tính

Thế hệ nằm thẳng – Khi người lao động trẻ tuyên bố: “Tôi bỏ cuộc”

“Career break”: Khi nào bạn cần một khoảng nghỉ cho sự nghiệp?

Bạn có đang cần một ngày “snooze”?

Đừng để công việc chỉ là những ngày “chấm công”

Khi nghề nghiệp xác quyết bỗng không còn ý nghĩa

Liều thuốc cho tình trạng kiệt sức: “Mindful Self-Compassion”

Đi làm – không chỉ là câu chuyện thu nhập

Trì hoãn trong công việc – một cách nhìn nhận mới

Bài viết Đừng để công việc chỉ là những ngày “chấm công” đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Hướng nghiệp Sông An.

Biên tập: Thanh Tâm

Khi nghề nghiệp xác quyết bỗng trở nên vô nghĩa

Khi các nền tảng mạng xã hội ngày càng phát triển và trở thành một phần không thể thiếu của lối sống hiện đại, chúng ta cũng bắt gặp nhiều câu chuyện cá nhân, hay những trải nghiệm được giải bày hơn. Trong đó, tôi gặp khá nhiều chia sẻ của những người trẻ vừa ra trường, đã đi làm được vài năm, kể về sự trống rỗng bên trong họ mỗi khi nghĩ về nghề nghiệp. Dù là một người học tập, làm việc trong nước hay du học sinh học tập và sinh sống tại nước ngoài, và dù ở bất kỳ lĩnh vực nào, điểm chung trong câu chuyện của họ chính là: sau một khoảng thời gian làm việc, họ chợt nhận ra công việc mà họ hằng theo đuổi không thực sự là điều mình mong muốn.

Với A, quyết định theo đuổi lĩnh vực tài chính đã sớm định hình vào những năm đầu tiên, sau khi A cùng gia đình định cư ở một đất nước mới. A miệt mài đi thẳng trên con đường hướng đến mục tiêu đã chọn, từ việc nỗ lực ở những năm THPT để được thi vào chương trình Tài chính tại một trường Đại học nổi tiếng, tham gia những dự án nghiên cứu khi đang là sinh viên, lấy chứng chỉ chuyên ngành, đến tìm kiếm những cơ hội thực tập chất lượng. Công sức và sự tập trung đã được đền đáp khi A ứng tuyển thành công vào một vị trí với mức lương cao khi vừa tốt nghiệp. Những tưởng bản thân sẽ tiếp tục gặt hái quả ngọt trên con đường này, thế nhưng càng làm lâu, A càng nhận ra công việc này không thật sự phù hợp với mình. Những con số, công thức, mô hình mà A đã dành thời gian học tập, nghiên cứu suốt bao năm nay giờ lại trở nên khô khan, nhàm chán và không hề gợi lên một chút hứng thú nào trong công việc. Tuy có một vị trí công việc đáng mơ ước, A lại chẳng có động lực để đi làm mỗi sáng.

Khác với A, H đã sớm nhận ra bản thân mình không quá hứng thú với ngành kế toán. Tuy nhiên, vì không tìm ra một phương án khác để cân nhắc, H vẫn chọn theo học và làm việc trong ngành này, một phần vì tính ổn định của công việc, và phần còn lại nhờ có sự cổ vũ của gia đình vốn cũng có nhiều người làm công việc kế toán. Thế nhưng, trong công việc hiện tại, H “vật lộn” để đến công ty vào buổi sáng, và ngóng chờ đến lúc ra về. H cố gắng làm đúng trách nhiệm của mình mà không có kế hoạch phát triển bản thân, năng lực chuyên môn. H nhận ra rằng trong một thời gian dài, mình đã rơi vào chế độ “lái tự động” – chế độ lười biếng của não bộ, để thói quen và lối mòn dẫn dắt thay vì suy nghĩ hay tập trung cao độ.

Lý do nào đưa đến kết quả này?

Với A, sau khi dành rất nhiều thời gian để tự vấn bản thân, A nhận ra rằng lý do ban đầu khiến mình chọn theo lĩnh vực tài chính là lương cao. Cuộc sống mới ở xứ lạ với nhiều khó khăn tài chính đã hình thành trong A niềm thôi thúc kiếm thật nhiều tiền để giúp đỡ gia đình. Mong ước mạnh mẽ đó đã dẫn dắt A suốt một chặng đường dài nhưng ước mơ đó cũng nhanh chóng cạn kiệt khi không được nuôi dưỡng bằng những yếu tố nội tại có tính bền vững.

Phần đông trong chúng ta lựa chọn hướng đi nghề nghiệp dựa vào những “quả ngọt” như lương cao, sự ổn định, công ty nổi tiếng, mà không cân nhắc đến gốc rễ của mình gồm các yếu tố Sở thích, Khả năng, Cá tính và Giá trị nghề nghiệp. Nói cách khác, mỗi người buộc phải có năng lực thấu hiểu bản thân trước khi chọn nghề, nhưng chúng ta lại làm ngược lại – chọn nghề trước, và không nắm chắc được liệu rằng ta có thể đi đường dài với nghề nghiệp đó hay không.

Càng khó khăn hơn nữa, có những lựa chọn không khớp với sở thích, cá tính, hay giá trị nghề nghiệp của một người, nhưng người đó lại có đủ khả năng theo đuổi nó. Cứ như vậy, họ mải miết trên con đường sự nghiệp “tưởng chừng là phù hợp”, cho đến khi yếu tố “năng lực” không còn đủ sức để tiếp tục nâng đỡ họ đi xa hơn trên con đường sự nghiệp. Đây cũng chính là tình huống mà A và H gặp phải khi bỏ qua sự thấu hiểu bản thân để lựa chọn ngành nghề. 

Để có thể thu hoạch “quả ngọt” sự nghiệp lâu dài, điều cơ bản nhất mà chúng ta phải lưu tâm chính là có một công việc phù hợp với sở thích, khả năng, cá tính và giá trị nghề nghiệp của bản thân.

Nếu bạn có cảm giác “ngờ ngợ” rằng bản thân cũng có một khởi đầu tương tự như A và H, nhưng bạn vẫn còn “nhiên liệu” để tiếp tục đi trên con đường nghề nghiệp đã chọn, Sông An mong rằng chia sẻ này là một “tín hiệu” nhắc bạn suy nghĩ thêm về tình hình của mình. Từ đó, bạn có thể lập kế hoạch nghề nghiệp để chủ động, hạn chế những tình huống tiêu cực có thể phát sinh.

Nếu bạn không còn động lực tiếp tục công việc hiện tại, muốn tìm hiểu rõ nguyên do và lập kế hoạch hành động để vượt qua khó khăn này, đừng bỏ lỡ chuyến đi Career retreat – Tái định hướng sự nghiệp cùng Sông An vào tháng 12 này tại Đà Lạt.

Khi người đi làm thiếu định hướng phát triển nghề nghiệp

“Hiểu mình” để không sụp đổ trong kỷ nguyên nghề nghiệp phi tuyến tính

Kì nghỉ thai sản: Khi niềm hạnh phúc cá nhân trở thành nỗi lo phát triển nghề nghiệp

Thế hệ 25-30*: Giữa áp lực tài chính và khát vọng định vị bản thân

Thế hệ nằm thẳng – Khi người lao động trẻ tuyên bố: “Tôi bỏ cuộc”

“Career break”: Khi nào bạn cần một khoảng nghỉ cho sự nghiệp?

Bạn có đang cần một ngày “snooze”?

Đừng để công việc chỉ là những ngày “chấm công”

Nên nghĩ gì khi có ý định chuyển việc?

Bài viết Khi nghề nghiệp xác quyết bỗng không còn ý nghĩa đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Hướng nghiệp Sông An.

Biên tập: Minh Thảo

Lời mở đầu

“Ours is a demanding world.”
Tạm dịch: Chúng ta sống trong một thế giới đầy thử thách.

Khi đọc đến dòng này trong quyển “Mindful Self-Compassion for Burnout” (vừa ra mắt vào tháng 9 năm 2024) của Tiến sĩ Tâm lý học Kristen Neff – một trong những chuyên gia hàng đầu thế giới về Lòng trắc ẩn với bản thân (Self-compassion), tôi đã dừng lại và suy ngẫm thật lâu. Với sự đồng cảm sâu sắc, tác giả đã chạm đến một sự thật mà ai trong chúng ta cũng có thể cảm nhận được mỗi ngày: những đòi hỏi từ công việc và áp lực cuộc sống đang càng ngày càng nặng nề. 

Trong thực tế, số liệu thống kê được trích dẫn trong sách cho thấy một tỷ lệ đáng kinh ngạc, từ 1/3 đến 3/4 dân số toàn cầu đang rơi vào trạng thái kiệt sức. Điều này cho thấy tình trạng “sức cùng lực kiệt” dường như phổ biến hơn chúng ta nghĩ rất nhiều. Bạn đọc có thể tham khảo định nghĩa và các dấu hiệu nhận biết kiệt sức nghề nghiệp qua bài viết Vượt qua ngọn núi mang tên “kiệt sức nghề nghiệp” trên Kênh sức khỏe nghề nghiệp của chúng tôi. 

Trong bài viết này, tôi muốn mời gọi quý bạn đọc hãy bắt đầu tìm hiểu và thực hành Lòng trắc ẩn với bản thân vì đây có thể làm “liều thuốc” giúp bạn cải thiện tình trạng căng thẳng và mệt mỏi kéo dài, đặc biệt với những ai đang có 3 đặc điểm sau: 

1- Bạn tận tâm với người khác. 

Tiến sĩ Kristin Neff chỉ ra rằng những người thường xuyên làm việc trong tình trạng căng thẳng cao độ hoặc đang cố gắng hết mình để hoàn thành công việc có ý nghĩa với họ đều có nguy cơ cao bị kiệt sức. Dưới đây là một số ví dụ điển hình:

• Người đi làm trong môi trường doanh nghiệp nhanh và áp lực
• Nhân viên y tế
• Nhà trị liệu tâm lý và công tác xã hội
• Giáo viên
• Cảnh sát và nhân viên cứu hộ
• Công chức
• Người hoạt động trong lĩnh vực công lý xã hội hoặc môi trường

Định nghĩa công việc ở đây không chỉ giới hạn trong bối cảnh lao động, mà còn được hiểu rộng ra trong cả bối cảnh cuộc sống, bạn cũng có thể kiệt sức khi bạn là:

• Người trưởng thành đang chăm sóc cho cha mẹ già yếu
• Cha mẹ nuôi dạy trẻ có nhu cầu đặc biệt

Khi làm các nhiệm vụ này, dù trong bối cảnh chuyên nghiệp hay gia đình, bạn phải liên tục để ý tới người khác để nắm bắt nhu cầu/yêu cầu của họ và dốc lòng chăm sóc hay xử lý vấn đề liên quan đến con người. Nếu không có cách để “sạc” lại chính mình kịp thời và đầy đủ, cả về thể chất lẫn tinh thần, chẳng mấy chốc bạn thấy mình cạn kiệt và cảm thấy không còn gì để cho đi. 

2- Nhưng… hà khắc với chính mình.

Dành rất nhiều sự tử tế, kiên nhẫn và bao dung cho người khác, nhưng với chính mình, bạn có đang là nhà phê bình khắc nghiệt nhất? Liệu bạn có thường xuyên:

• Tự trách mình vì không đạt được kỳ vọng?
• Cảm thấy tội lỗi hoặc xấu hổ vì không hoàn thành công việc?
• So sánh mình với người khác và luôn cảm thấy mình thua kém – không bao giờ “đủ”?

Đặc điểm 1 và 2 khi hội tụ cùng trong một người, bạn sẽ dễ dàng nhận thấy người đó rất dễ mất cân bằng. Trong cuốn “Mindful Self-Compassion for Burnout”, Kristin Neff đã chỉ ra chúng ta cần nuôi dưỡng Lòng trắc ẩn cho bản thân, tức là dành cho chính mình sự tử tế, quan tâm, yêu thương, ấm áp, giúp đỡ như cách chúng ta vẫn thường làm cho người khác. 

Đồng thời, cô cũng trình bày về hai khía cạnh của Lòng trắc ẩn với bản thân, không chỉ dừng lại ở sự Dịu dàng (Tender) mà còn có sự Quyết liệt (Fierce), đây là cũng một trong những điều cá nhân tôi tâm đắc nhất. Cô giải thích rằng chúng ta cần khía cạnh Dịu dàng để xoa dịa những nhọc nhằn mình đang trải qua, nhưng chúng ta cũng cần khía cạnh Quyết liệt để khơi dậy nguồn lực bên trong và hành động để vững vàng trở lại.

3- Và bạn tìm kiếm những giải pháp khoa học.

Trong thời đại ngày nay, thật không khó để tìm thấy nhiều hình thức khác nhau giúp bạn “xả stress”. Nhưng nếu bạn đã thử nhiều cách mà chưa thấy hiệu quả, hoặc những cách bạn đang thử chỉ giúp bạn xao nhãng tạm thời còn tình trạng kiệt sức vẫn đeo bám bạn dai dẳng, tôi chân thành khuyên bạn hãy thử tìm hiểu và khám phá về Lòng trắc ẩn với bản thân được phát triển bởi Tiến sĩ Kristin Neff. 

Với hơn 20 năm nghiên cứu, cô không chỉ phát triển công cụ “Self-Compassion Test” giúp bạn tự đánh giá Lòng trắc ẩn dành cho chính mình, mà cô còn xuất bản sách dành cho người không chuyên với rất nhiều bài tập thực tiễn và dễ áp dụng. Bạn có thể tìm đọc quyển “Mindful Self-Compassion for Burnout” hoặc quyển “Trắc ẩn với chính mình” – đã được dịch sang tiếng Việt của cô.

Lời kết

Đối mặt với những đòi hỏi không ngừng từ công việc và cuộc sống là điều không hề dễ dàng. Chúng ta có thể cố gắng vượt qua bằng lý trí, nhưng dù kiên cường đến đâu, ai trong chúng ta cũng sẽ đến lúc chạm tới giới hạn của mình. Vì vậy, bạn thân mến, tôi mong bạn hãy nhớ rằng bạn không đơn độc trong hành trình này. Ai cũng có thể rơi vào tình trạng kiệt sức! 

Hãy dành cho mình sự Dịu dàng – yêu thương, quan tâm, lắng nghe nhu cầu của bản thân, cho phép tất cả cảm xúc. Đồng thời, cũng hãy Quyết liệt hành động, đó là có thể hành động nhỏ từ việc đặt mua sách về Lòng trắc ẩn dành cho bản thân của tác giả Kristin Neff, cho đến những hành động đòi hỏi cam kết hơn như tham gia 30 ngày giải tỏa căng thẳng trong công việc tại Sông An hoặc tìm kiếm sự giúp đỡ chuyên nghiệp. 

Chúc mỗi người trong chúng ta có thể nuôi dưỡng lòng trắc ẩn dành cho bản thân và tha nhân.

Tài liệu tham khảo:

Neff, K., & Germer, C. (2024). Mindful self-compassion for burnout: Tools to help you heal and recharge when you’re wrung out by stress. Guilford Press.

“Hiểu mình” để không sụp đổ trong kỷ nguyên nghề nghiệp phi tuyến tính

Thế hệ nằm thẳng – Khi người lao động trẻ tuyên bố: “Tôi bỏ cuộc”

“Career break”: Khi nào bạn cần một khoảng nghỉ cho sự nghiệp?

Bạn có đang cần một ngày “snooze”?

Đừng để công việc chỉ là những ngày “chấm công”

Khi nghề nghiệp xác quyết bỗng không còn ý nghĩa

Liều thuốc cho tình trạng kiệt sức: “Mindful Self-Compassion”

Đi làm – không chỉ là câu chuyện thu nhập

Trì hoãn trong công việc – một cách nhìn nhận mới

Bài viết Liều thuốc cho tình trạng kiệt sức: “Mindful Self-Compassion” đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Hướng nghiệp Sông An.

Biên tập: Thanh Tâm

Bạn đã bao giờ cảm thấy công việc hiện tại không còn mang lại cho bạn cảm giác hứng thú như trước? Hay bạn đang tìm kiếm một mục tiêu lớn hơn để theo đuổi? Nếu vậy, bạn không hề đơn độc. Ở giai đoạn thiết lập-duy trì sự nghiệp, theo Cầu vồng cuộc sống nghề nghiệp của nhà tâm lý học Donald E. Super, nhiều người bắt đầu tự đặt ra những câu hỏi này khi họ cảm thấy cần tìm kiếm lại ý nghĩa và niềm vui trong công việc. Khi mà sự nghiệp đã ổn định, áp lực về tài chính dần giảm bớt, con người thường khát khao một điều gì đó sâu sắc hơn, có giá trị hơn để cống hiến. Nhưng hành trình đi tìm ý nghĩa và hạnh phúc trong công việc không phải lúc nào cũng dễ dàng, và đây chính là thời điểm để chúng ta suy ngẫm về những gì thực sự quan trọng.

Nhiều người bắt đầu nhận ra rằng công việc không chỉ là nguồn thu nhập mà còn là nơi thể hiện giá trị và cống hiến của bản thân. Những gì từng mang lại niềm vui và động lực có thể dần trở nên nhàm chán, và họ bắt đầu cảm thấy công việc hiện tại không còn đáp ứng được những nhu cầu tinh thần sâu sắc hơn. Đã đến lúc đặt câu hỏi về những giá trị mà mình đang theo đuổi, phân biệt giữa sự hài lòng và sự thỏa mãn thực sự trong công việc, hay sự dũng cảm bước qua sự chần chừ để thay đổi.

Bạn đang theo đuổi giá trị nào trong cuộc sống?

Memento mori – Ai rồi cũng chết. Lời nhắc nhở sâu sắc về sự hữu hạn của đời người. Hãy nghĩ về những khoảnh khắc hạnh phúc nhất hoặc tưởng tượng đến giây phút cuối đời: Điều gì thực sự có ý nghĩa đối với tôi? Tôi muốn để lại điều gì trên thế giới này? Giá trị nào tôi muốn theo đuổi? Những câu hỏi này chính là chìa khóa để bạn khám phá giá trị cốt lõi của mình.

Theo Edgar Schein, mỗi người đều có một “neo nghề nghiệp” – những giá trị và động lực sâu xa định hình sự lựa chọn và hành trình phát triển sự nghiệp. Có thể đó là sự cống hiến cho xã hội, sự tự do trong công việc, hoặc mong muốn thành công cá nhân. Hiểu rõ những giá trị này sẽ giúp bạn khám phá ra ý nghĩa thật sự của công việc và điều gì khiến bạn cảm thấy thỏa mãn trong sự nghiệp.

Sử dụng những công cụ như bảng câu hỏi hay các bài trắc nghiệm về động lực có thể giúp bạn nhìn nhận rõ hơn về bản thân, những điều bạn thật sự muốn đạt được trong cuộc sống. Bạn có thể tham khảo trắc nghiệm Indigo, kết quả cho ra phần giá trị nghề nghiệp giúp khoanh vùng những công việc bạn cảm thấy có ý nghĩa liên quan đến phụng sự xã hội, sự ghi nhận cá nhân, sự hài hòa trong cuộc sống, giá trị thực tiễn, sự học hỏi, hoặc bảo tồn truyền thống. 

Bạn đang hài lòng hay thực sự được thỏa mãn với công việc?

Nhiều người thường lẫn lộn hai khái niệm này. Theo lý thuyết của Frederick Herzberg, những yếu tố như lương bổng, chính sách công ty, môi trường làm việc an toàn và sự ổn định có thể giúp bạn cảm thấy hài lòng ở mức độ nào đó, nhưng chúng không đủ để tạo ra động lực sâu sắc. Động lực thực sự đến từ những điều như công việc có tính thử thách, cơ hội để phát triển bản thân, sự ghi nhận và trách nhiệm. Đây là những yếu tố khiến bạn cảm thấy mình đang đóng góp và tạo ra sự khác biệt. Động lực không chỉ xuất phát từ các lợi ích bên ngoài, mà từ chính ý nghĩa của công việc. Hãy tự hỏi: Công việc này có ý nghĩa với mình không? Nó có giúp mình phát triển không? Mình có được ghi nhận và trao trách nhiệm không? Những câu hỏi này sẽ giúp bạn tìm thấy động lực và sự thỏa mãn thực sự trong công việc.

Nếu bạn cảm thấy công việc hiện tại chưa mang lại sự thỏa mãn, có nhiều cách để cải thiện tình hình. Hãy bắt đầu bằng việc trao đổi với sếp trực tiếp hoặc người cố vấn để xem xét khả năng điều chỉnh công việc, nhằm tạo ra thêm cơ hội thử thách hoặc ghi nhận những nỗ lực của bạn. Ngoài ra, tham gia các hoạt động thiện nguyện hoặc cộng đồng để áp dụng kiến thức chuyên môn cũng có thể mang lại cảm giác đóng góp có ý nghĩa hơn. Bên cạnh đó, việc thử sức với những hoạt động mới, tham gia các đội nhóm khác nhau, hoặc khám phá các lĩnh vực chưa từng biết đến sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về bản thân và tạo ra động lực mới. Đôi khi, những trải nghiệm này có thể đem lại sự thỏa mãn mà công việc hiện tại chưa thể cung cấp, giúp cuộc sống của bạn trở nên phong phú và ý nghĩa hơn.

Đã đến lúc cần thay đổi, nhưng bạn còn chần chừ?

Khi nhận ra rằng đã đến lúc cần phải thay đổi, nhiều người vẫn do dự trước quyết định này. Việc từ bỏ công việc quen thuộc hoặc bước ra khỏi vùng an toàn không bao giờ là dễ dàng, đặc biệt khi chúng ta đã quen với sự ổn định hiện tại. Những lo lắng về rủi ro, sự không chắc chắn về tương lai hay nỗi sợ thất bại thường khiến bạn do dự, tự hỏi liệu thay đổi có thực sự mang lại kết quả tốt đẹp hơn không. Nhưng đôi khi, sự chần chừ ấy lại khiến ta bỏ lỡ những cơ hội quý giá để phát triển và trải nghiệm một cuộc sống ý nghĩa hơn.

Thực tế, khả năng học hỏi và thích nghi là chìa khóa quan trọng giúp bạn thành công khi chuyển đổi nghề nghiệp. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, bất kể ở độ tuổi nào, chúng ta đều có thể tiếp thu kiến thức mới và phát triển những kỹ năng cần thiết. Việc liên tục học hỏi không chỉ giúp bạn duy trì sự sắc bén mà còn mở ra những cơ hội hoàn toàn mới trong sự nghiệp. Với những ai sẵn sàng kết nối sâu sắc hơn với giá trị nghề nghiệp,  thay đổi nghề nghiệp không chỉ đơn thuần là một quyết định công việc, mà còn là cơ hội để khám phá những tiềm năng chưa được khai phá của bản thân.

Để quá trình chuyển đổi diễn ra suôn sẻ, cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, từ việc đánh giá lại thế mạnh, tìm hiểu thị trường lao động, cho đến việc lên kế hoạch tài chính rõ ràng. Mô hình 4S của Schlossberg có thể giúp bạn xây dựng một lộ trình chuyển đổi toàn diện, hoặc tham gia các chương trình Career Retreat chuyên sâu để nhận được sự hỗ trợ từ các chuyên gia và cộng đồng cùng chí hướng. Đây là cơ hội để bạn bước ra khỏi vùng an toàn, làm mới chính mình và tìm ra hướng đi mới cho sự nghiệp.

Kết luận

Cuộc sống là một hành trình không ngừng học hỏi và khám phá. Việc tìm kiếm ý nghĩa trong công việc không chỉ giúp bạn cảm thấy hạnh phúc hơn trong sự nghiệp mà còn đóng góp vào chất lượng cuộc sống của bản thân bạn và những người xung quanh. Sự thay đổi luôn đòi hỏi lòng dũng cảm, nhưng phần thưởng dành cho những người dám thử thách bản thân là một cuộc sống giàu ý nghĩa và trải nghiệm phong phú hơn. Vậy bạn còn chờ gì nữa? Hãy bắt đầu hành trình khám phá bản thân và tìm kiếm sự thỏa mãn trong công việc ngay từ hôm nay!

Tài liệu tham khảo:

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8869198/

https://www.linkedin.com/pulse/how-find-midlife-career-satisfaction-suzanne-mountain-fcipd/

https://www.apa.org/news/podcasts/speaking-of-psychology/lifelong-learning

https://institute-academic-development.ed.ac.uk/sites/default/files/2024-02/Career%20anchors%20table%20and%20chart.pdf

Khi người đi làm thiếu định hướng phát triển nghề nghiệp

“Hiểu mình” để không sụp đổ trong kỷ nguyên nghề nghiệp phi tuyến tính

Kì nghỉ thai sản: Khi niềm hạnh phúc cá nhân trở thành nỗi lo phát triển nghề nghiệp

Thế hệ 25-30*: Giữa áp lực tài chính và khát vọng định vị bản thân

Thế hệ nằm thẳng – Khi người lao động trẻ tuyên bố: “Tôi bỏ cuộc”

“Career break”: Khi nào bạn cần một khoảng nghỉ cho sự nghiệp?

Bạn có đang cần một ngày “snooze”?

Đừng để công việc chỉ là những ngày “chấm công”

Nên nghĩ gì khi có ý định chuyển việc?

Bài viết Đi làm – không chỉ là câu chuyện thu nhập đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Hướng nghiệp Sông An.

Biên tập: Thanh Tâm

Một nghịch lý kỳ lạ

Trì hoãn là một vấn đề mà ai cũng sẽ gặp phải. Đó là khi bạn biết rằng mình cần hoàn thành một công việc, nhưng bạn không cảm thấy thực sự muốn làm, không có động lực hoặc đang không biết bắt đầu từ đâu. Cứ như vậy, bạn để công việc dang dở.

Ngoài những trường hợp chúng ta chủ động cần thời gian suy nghĩ kỹ để đưa ra quyết định tốt hơn, thì trì hoãn vẫn là một thói quen ảnh hưởng tiêu cực tới chất lượng công việc và cuộc sống. Đến cuối cùng ta vẫn phải đối mặt với công việc đó, đi kèm còn là những hệ quả không mong muốn được tích lũy trong quãng thời gian ta chần chừ. Nghịch lý là dù hiểu rõ mặt trái của thói quen này, ta vẫn cứ trì hoãn.

Đâu là nguyên nhân khiến một người chậm trễ hành động?

Kể cả với những nhân viên có hiệu suất làm việc cao, vẫn sẽ có một thời điểm nào đó, họ cũng phải vật lộn với sự trì hoãn. Do đó, việc một người chần chừ trong công việc không hẳn là vì họ có điểm yếu trong khả năng quản lý thời gian hay quản lý bản thân.

Kỳ thật, sự trì hoãn là một vấn đề liên quan đến cảm xúc. Nó như một tín hiệu cho biết cơ thể và não bộ của chúng ta đang cố gắng đấu tranh về mặt cảm xúc, thường là với những cảm xúc khó chịu và tâm trạng tiêu cực như buồn chán, bất an, thất vọng, liên quan đến công việc hay một vấn đề nào đó mà ta cần giải quyết. Khi các cảm xúc khó chịu vượt quá khả năng tự điều chỉnh của bản thân, chúng ta sẽ ưu tiên việc “sửa chữa tâm trạng ngắn hạn” hơn là “thực hiện các hành động đã định để hướng tới mục tiêu dài hạn”.

Có không ít lần chúng ta tự trách bản thân trong việc không thể giữ kỷ luật: “Đáng lẽ tôi đã có thể làm tốt hơn”, “tôi lẽ ra nên bắt tay vào làm việc này từ sớm”, “tôi chưa cố gắng đủ”,… Những suy nghĩ dằn vặt như thế thường làm trầm trọng thêm sự căng thẳng, góp phần khiến chúng ta lần lữa hơn nữa. Đây chính xác là lý do tại sao sự trì hoãn không phải là một hành vi xảy ra một vài lần rồi dừng lại, mà nó diễn ra theo một chu kỳ, dễ dàng trở thành thói quen cố hữu. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng, nói một cách tương đối, mỗi cá nhân có khuynh hướng trì hoãn ổn định theo thời gian, tùy vào ngữ cảnh mà họ sẽ có những biểu hiện tránh né công việc khác nhau.

Một cách khác để nhìn nhận khi bản thân trì hoãn

Vì sự trì hoãn không phải là một vấn đề liên quan đến năng suất, giải pháp không liên quan đến việc sử dụng một ứng dụng quản lý thời gian hay học thêm một chiến lược quản lý công việc. Thay vào đó, bạn hãy thử coi sự trì hoãn như một thông điệp rằng bạn cần nhìn sâu hơn vào cảm xúc của bản thân với đối với việc mình cần làm.

Graham Allcott, tác giả của cuốn sách A Practical Guide to Productivity (Tạm dịch: Một chỉ dẫn thiết thực về năng suất làm việc), đã giới thiệu mô hình DUST – một phương pháp đơn giản mà hiệu quả giúp xác định nguyên nhân đằng sau sự trì hoãn. Có thể bạn vướng phải một hoặc nhiều trong 4 lý do gồm:

• D (Difficult): nhiệm vụ mà bạn đảm nhận có quá nhiều thử thách
• U (Unclear): nhiệm vụ được giao không rõ ràng
• S (Scary): nỗi lo rằng bạn không thể đạt được kết quả như mong đợi
• T (Tedious): nhiệm vụ quá nhàm chán, khiến bạn không cảm thấy hứng thú làm việc

Khi đã xác định được nguyên nhân, hãy bắt tay vào giải quyết vấn đề từ chính điểm mấu chốt đó.

D – Khi nhiệm vụ quá khó, bạn có thể

• • Chia nhỏ nhiệm vụ ấy ra thành từng bước nhỏ dễ thực hiện.
  • Tìm kiếm sự hỗ trợ từ đồng nghiệp hay quản lý cấp trên.
  • Bắt đầu từ sớm để tranh thủ thời gian học và tìm hiểu thông tin liên quan đến nhiệm vụ.

U – Khi nhiệm vụ không rõ ràng, bạn có thể

• • Tự mình viết lại một mô tả rõ ràng, chi tiết hết sức có thể (số lượng, thời hạn, hành động cụ thể,…).
  • Trao đổi trực tiếp với đồng nghiệp hay cấp trên để cùng đưa ra một kỳ vọng rõ ràng
  • Áp dụng thói quen begin with the end in mind.

S – Khi lo sợ thất bại, bạn có thể

• • Đặt lịch hẹn với người giám sát thường xuyên trong suốt khoảng thời gian thực hiện công việc, nhằm thúc đẩy bản thân làm việc liên tục để có thể cập nhật tiến độ với và nhận sự hỗ trợ từ người giám sát.
  • Chia sẻ mục tiêu và cam kết hoàn thành nhiệm vụ với những người quan trọng. Theo cách này, bạn sẽ nỗ lực hơn nữa vì không muốn làm họ thất vọng.

T – Khi công việc nhàm chán, bạn có thể

• • Thay đổi môi trường xung quanh để cải thiện trải nghiệm, như đến một quán café làm việc, hay vừa làm vừa đi bộ bằng máy chạy bộ.
  • Tự đặt ra phần thưởng cho mình khi hoàn thành nhiệm vụ để khiến bản thân cảm thấy hứng thú hơn.

Điều quan trọng hơn cả, bạn hãy nhớ dành tình yêu thương, sự thấu hiểu và lòng trắc ẩn cho chính mình mỗi khi bản thân trì hoãn, hay mỗi khi nghĩ về những lần trì hoãn trong quá khứ và những thất bại đã qua. Sự bao dung ấy cho phép cá nhân bước qua được những cảm xúc tiêu cực để tập trung vào những hành động vun đắp tương lai.

Tài liệu tham khảo:

Sirois, F. and Pychyl, T. (2013). Procrastination and the Priority of Short-Term Mood Regulation: Consequences for Future Self. https://eprints.whiterose.ac.uk/91793/1/Compass%20Paper%20revision%20FINAL.pdf

Steel, Piers. (2007). The nature of procrastination: A meta-analytic and theoretical review of quintessential self-regulatory failure. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17201571/

Hugo Fernandes. (2020). How I use the DUST model to overcome procrastination. https://www.linkedin.com/pulse/how-i-use-dust-model-overcome-procrastination-hugo-fernandes/

Charlotte Lieberman. (2019). Why You Procrastinate (It Has Nothing to Do With Self-Control). https://www.nytimes.com/2019/03/25/smarter-living/why-you-procrastinate-it-has-nothing-to-do-with-self-control.html

“Hiểu mình” để không sụp đổ trong kỷ nguyên nghề nghiệp phi tuyến tính

Thế hệ nằm thẳng – Khi người lao động trẻ tuyên bố: “Tôi bỏ cuộc”

“Career break”: Khi nào bạn cần một khoảng nghỉ cho sự nghiệp?

Bạn có đang cần một ngày “snooze”?

Đừng để công việc chỉ là những ngày “chấm công”

Khi nghề nghiệp xác quyết bỗng không còn ý nghĩa

Liều thuốc cho tình trạng kiệt sức: “Mindful Self-Compassion”

Đi làm – không chỉ là câu chuyện thu nhập

Trì hoãn trong công việc – một cách nhìn nhận mới

Bài viết Trì hoãn trong công việc – một cách nhìn nhận mới đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Hướng nghiệp Sông An.

Biên tập: Minh Thảo

Ngày xưa, vào đời vua Hùng thứ 17, có chàng trai tên là Mai An Tiêm khôi ngô, tháo vát được nhà vua nhận làm con nuôi và gả con gái cho, sau vì làm vua cha phật ý mà bị đày ra đảo hoang. Thay vì bi quan, tuyệt vọng, Mai An Tiêm lại tràn đầy hiếu kỳ. Chàng dành thời gian quan sát thiên nhiên, tìm hiểu về các loài cây cỏ. Một ngày, khi đang đi dạo trên đảo, chàng tình cờ nhặt được một hạt giống lạ. Với bản tính tò mò, chàng đã gieo hạt giống ấy xuống đất và chăm sóc nó. Không lâu sau, một cây lạ mọc lên và ra những quả to tròn, màu đỏ tươi. Chàng nếm thử và thấy chúng rất ngọt mát. Không dừng lại ở đó, Mai An Tiêm còn tìm cách nhân giống loại quả này. Chàng thu thập hạt giống và gieo trồng khắp đảo. Nhờ vậy, đảo hoang dần trở thành một vùng đất trù phú. Khi tin tức về loại quả lạ lan rộng, vua Hùng đã cho người đến đảo để tìm hiểu. Nhận ra sai lầm của mình, nhà vua đã đón Mai An Tiêm và gia đình trở về. Từ đó, loại quả lạ này được nhân giống rộng rãi và trở thành một loại trái cây phổ biến, đó chính là quả dưa hấu.

Câu chuyện về Mai An Tiêm không chỉ là một câu chuyện cổ tích mà còn là một minh chứng sinh động cho thấy tầm quan trọng của sự tò mò. Chính nhờ sự tò mò, ham học hỏi và tinh thần sáng tạo, Mai An Tiêm đã biến một hoàn cảnh khó khăn thành cơ hội để phát triển. Trong thế giới công việc ngày nay, sự tò mò cũng chính là hạt giống gieo mầm cho những ý tưởng đột phá. Giống như Mai An Tiêm, khi chúng ta dám tò mò, dám thử nghiệm, chúng ta sẽ mở ra những cánh cửa mới cho sự nghiệp của mình.

Tò mò thúc đẩy chúng ta tìm kiếm thông tin, khám phá và tận hưởng những trải nghiệm mới mẻ, nuôi dưỡng khả năng sáng tạo.  

Khi tò mò, chúng ta sẽ đặt ra nhiều câu hỏi, phân tích thông tin và đánh giá, phản biện các quan điểm ở các góc nhìn khác nhau. Đứng trước một vấn đề, chúng ta sẽ tìm kiếm nhiều cách giải quyết khác nhau, từ đó tìm ra được giải pháp tối ưu nhất. Chúng ta nghĩ ra những ý tưởng mới, kết nối những thông tin tưởng chừng không liên quan, và tạo ra những sản phẩm sáng tạo.

Steve Jobs, người đồng sáng lập Apple, với sự tò mò mãnh liệt với công nghệ và thiết kế, đã không ngừng tìm kiếm những cách thức mới để đơn giản hóa công nghệ và mang lại trải nghiệm tốt nhất cho người dùng. Kết quả của những nỗ lực của ông là sự ra đời của những sản phẩm mang tính cách mạng như iPhone và iPad.

Một đứa trẻ tò mò về các loài động vật sẽ tìm hiểu về chúng qua sách, phim ảnh hoặc thậm chí đi đến vườn thú. Một nhà khoa học tò mò về vũ trụ sẽ dành cả cuộc đời để nghiên cứu và khám phá những bí ẩn của vũ trụ. Một người tò mò về các nền văn hóa khác nhau sẽ đi du lịch, học ngoại ngữ và tìm hiểu về phong tục tập quán của những người dân bản địa.

Nuôi dưỡng sự tò mò dẫn đến sự hài lòng và nâng cao hiệu suất công việc.

Tính tò mò là một nguồn sức mạnh nội tại thôi thúc mỗi người tìm tòi và khám phá những điều mới lạ. Khi chúng ta tò mò, chúng ta chủ động tìm hiểu về các chủ đề liên quan đến bản thân và công việc, từ đó tìm thấy niềm vui và ý nghĩa trong cuộc sống.

Các nghiên cứu cho thấy, sự tò mò có mối liên hệ mật thiết với khả năng sáng tạo và giải quyết vấn đề. Đặc biệt, sự tò mò về nhiều lĩnh vực khác nhau giúp chúng ta tạo ra những ý tưởng độc đáo và sáng tạo hơn nhờ việc tích lũy được nhiều kiến thức từ nhiều nguồn khác nhau, giúp kết nối những thông tin tưởng chừng như không liên quan để tạo ra những giải pháp mới. Vì sự tò mò có thể thúc đẩy quá trình khám phá bản thân, cơ hội và mục tiêu nghề nghiệp trong tương lai của một người, có nghiên cứu còn đưa ra giả thuyết rằng sự tò mò sẽ liên quan đến sự tự tin vào quyết định nghề nghiệp, trực tiếp hoặc gián tiếp, thông qua ý thức về bản sắc dân tộc.

Các “tips” để phát triển tính tò mò.

Sự tò mò là một cơ bắp cần được rèn luyện thường xuyên. Sau đây là ba cách để nuôi dưỡng sự tò mò mà có thể có tác động lớn đến thành công trong sự nghiệp của bạn. 

1. Đặt câu hỏi: Chìa khóa mở ra cánh cửa sáng tạo

Albert Einstein, thiên tài vĩ đại của nhân loại, đã từng nói: “Tò mò là động lực thúc đẩy tôi”, và “Điều quan trọng là không ngừng đặt câu hỏi.” Chính nhờ sự tò mò không ngừng về vũ trụ, Einstein đã đặt ra những câu hỏi táo bạo và tìm ra những đáp án thay đổi lịch sử.

Việc đặt câu hỏi không chỉ là một thói quen tốt, mà còn là một công cụ mạnh mẽ để kích thích tư duy sáng tạo. Khi đối mặt với một vấn đề, thay vì vội vàng đưa ra giải pháp, hãy thử đặt ra những câu hỏi như: “Tại sao lại như vậy?”, “Có cách nào khác để giải quyết không?”, “Điều gì sẽ xảy ra nếu…?”. Những câu hỏi này sẽ giúp chúng ta nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ, mở ra những khả năng mới mà chúng ta chưa từng nghĩ tới.

Việc đặt câu hỏi còn là động lực thúc đẩy chúng ta không ngừng học hỏi và khám phá. Khi có một câu hỏi trong đầu, chúng ta sẽ chủ động tìm kiếm câu trả lời, từ đó mở rộng kiến thức và hiểu biết của mình. Lâu dần, thói quen đặt câu hỏi sẽ trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống, giúp chúng ta phát triển tư duy phản biện, nâng cao khả năng sáng tạo và giải quyết vấn đề hiệu quả.

Bản thân việc đặt câu hỏi không nên có giới hạn, nhưng bạn có thể tối ưu hóa lợi ích bằng cách tìm hiểu các kỹ thuật về đặt câu hỏi như các câu hỏi sức mạnh, câu hỏi diệu kỳ giúp khai phá tận cùng tiềm năng ở bản thân.

2. Chấp nhận rủi ro: Động lực cho sự đổi mới và thành công

Thành công thường được gắn liền với sự an toàn và chắc chắn. Tuy nhiên, những bước đột phá lại đến từ những người dám nghĩ dám làm, dám chấp nhận rủi ro khi phá vỡ các quy tắc và tìm kiếm giải pháp mới.

Khi Tiki bắt đầu hoạt động, thị trường thương mại điện tử tại Việt Nam còn khá mới mẻ và đầy rủi ro. Người tiêu dùng Việt Nam bắt đầu quan tâm đến việc mua sắm trực tuyến, nhưng lại chưa có nhiều lựa chọn về các nền tảng thương mại điện tử uy tín. Các nhà sáng lập Tiki nhận ra rằng một trong những rào cản lớn nhất đối với sự phát triển của thương mại điện tử tại Việt Nam là hệ thống logistics chưa hoàn thiện. Chính sự tò mò về việc làm thế nào để giải quyết vấn đề này đã thúc đẩy Tiki nghiên cứu, tìm hiểu. Cuối cùng, Tiki đã quyết định chấp nhận rủi ro, đầu tư vào kho hàng và xây dựng hệ thống logistics hiện đại, mở rộng danh mục sản phẩm không chỉ bán sách mà còn là nhiều danh mục sản phẩm khác như điện tử, thời trang, mỹ phẩm,… Kết quả là Tiki đã trở thành một trong những nền tảng thương mại điện tử được người tiêu dùng Việt Nam tin tưởng và yêu thích, góp phần thay đổi thói quen mua sắm của người Việt.

Khi chúng ta sẵn sàng đối mặt với những điều không chắc chắn, dám thử nghiệm những ý tưởng mới, mặc dù chúng ta không thể chắc chắn rằng mình sẽ thành công, nhưng chắc chắn chúng ta gặt hái được nhiều kinh nghiệm. Những người thành công nhất không phải là những người không bao giờ thất bại, mà là những người biết cách đứng lên sau mỗi lần vấp ngã và tiếp tục tiến về phía trước.

Cần lưu ý rằng chấp nhận rủi ro không phải là một trò chơi may rủi, mà là một quyết định chiến lược dựa trên sự hiểu biết chuyên môn, kỹ năng quản lý cảm xúc và khả năng quản lý rủi ro. Khi chúng ta dám bước ra khỏi vùng an toàn, dám thử nghiệm những điều mới lạ, chúng ta sẽ mở ra những cơ hội vô tận để thành công.

3. Nuôi dưỡng tư duy của người mới bắt đầu

Thiền sư nổi tiếng người Nhật Shunryu Suzuki từng phát biểu trong quyển sách The beginner’s mind (Tâm trí người mới bắt đầu): “Trong tâm trí của người mới bắt đầu, có vô vàn khả năng, nhưng trong tâm trí của người chuyên gia, chỉ có vài lựa chọn”.

Hãy nhớ lại lần đầu tiên bạn bắt đầu một điều gì đó mới, ví dụ những ngày thơ bé khi bạn bắt đầu tập viết chữ. Bạn có thể trải nghiệm lại một phần cảm giác này bằng cách dùng viết chì đồ lên nét vẽ có sẵn trên giấy bằng tay không thuận. Trong lúc đồ lên nét vẽ, bạn không nhìn trực tiếp tờ giấy mà hãy nhìn vào ảnh phản chiếu của nét vẽ qua gương. Khi đó, hẳn là bạn sẽ cảm thấy thật ngạc nhiên nhưng cũng đầy thích thú với cách làm có phần kì quặc này. Đây chính là cảm giác, tâm thế của người bắt đầu – một cái nhìn trong sáng, sẵn sàng khám phá, tò mò học hỏi mọi thứ một cách tự nhiên, không phán xét.

Tâm trí của người bắt đầu không bị ràng buộc bởi kiến thức hay kinh nghiệm trước đó. Tư duy này khá hữu ích khi thực hành liên tục, ngay cả khi chúng ta trở thành chuyên gia vì nó cho phép chúng ta cởi mở hơn với các khả năng và không bị giới hạn bởi chuyên môn. Ta thường nhận được lời khuyên cởi bỏ những điều đã học, đặc biệt là những gì đã cũ (unlearn), khi tiếp cận một kiến thức mới. Nói cách khác, hãy mang một cái đầu mở, hay đặt mình trong tâm thế của “một tách trà cạn” khi học một điều mới. Đó là cách giúp ta tiếp nhận kiến thức một cách trọn vẹn, không phán xét, không bị những kiến thức cũ, những kinh nghiệm về thành công hay thất bại sẵn có của mình làm ảnh hưởng.    

Sự tò mò là một cơ bắp cần được rèn luyện thường xuyên.

Sự khác biệt giữa sự trì trệ và thành công lớn có thể chỉ đơn giản là trở nên tò mò hơn. Đây có thể là mắt xích còn thiếu trong thành công trong sự nghiệp của bạn. Cũng giống như Mai An Tiêm, trong cuộc sống và công việc, những người luôn giữ cho mình một trí tò mò sẽ dễ dàng khám phá ra những điều mới mẻ, tạo ra những ý tưởng độc đáo và đạt được những thành công vượt trội. 

Đừng để sự tò mò ngủ quên trong bạn. Hãy nuôi dưỡng nó mỗi ngày bằng cách đặt câu hỏi, tìm hiểu những điều mới và thử nghiệm những điều chưa biết.

Tài liệu tham khảo:

Ferne. Unlocking Success: The Power of Curiosity. https://ferneelizking.com/the-link-between-curiosity-and-success/

Pinar Celik, Martin Storme, Andrès Davila, Nils Myszkowski. (2016). Work-related curiosity positively predicts worker innovation. https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/JMD-01-2016-0013/full/html

Jay H. Hardy III, Alisha M. Ness, Jensen Mecca. (2016). Outside the box: Epistemic curiosity as a predictor of creative problem solving and creative performance. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S019188691630900X

Francesca Gino. (2022). Why Curiosity Matters for Career Success and 3 Ways to Cultivate and Apply It. https://www.linkedin.com/business/learning/blog/career-success-tips/why-curiosity-matters-for-career-success-3-ways-to-cultivate-and-apply-it

“Hiểu mình” để không sụp đổ trong kỷ nguyên nghề nghiệp phi tuyến tính

Thế hệ nằm thẳng – Khi người lao động trẻ tuyên bố: “Tôi bỏ cuộc”

“Career break”: Khi nào bạn cần một khoảng nghỉ cho sự nghiệp?

Bạn có đang cần một ngày “snooze”?

Đừng để công việc chỉ là những ngày “chấm công”

Khi nghề nghiệp xác quyết bỗng không còn ý nghĩa

Liều thuốc cho tình trạng kiệt sức: “Mindful Self-Compassion”

Đi làm – không chỉ là câu chuyện thu nhập

Trì hoãn trong công việc – một cách nhìn nhận mới

Bài viết Bạn có đang bỏ lỡ điều gì đó vì thiếu sự tò mò? đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Hướng nghiệp Sông An.